СДУ хабаршысы - 2009

Permanent URI for this collection

https://repository.sdu.edu.kz/handle/123456789/2226

Browse

Now showing 1 - 20 of 42

Open Access
Ағылшын және қазақ тіліндегі екпіндер
(Suleyman Demirel University, 2008) Ерубаева Шарапат
Мақалада қазақ және ағылшын тілдеріндегі сөздік және сөйлемдік екпін түрлері қарастырылады. Сөздік екпін төрт түрге бөлінеді: динамикалық, музыкалық/тондық, сандық және сапалы. Ой екпіні сөйлемдегі нақты бір сөзге назар аударуды қамтамасыз етеді, ал эмфазалық екпін эмоциялық мәнді күшейтеді. Тіркес немесе комплекстік екпін бірнеше сөзді бір ұғымда біріктіріп, ритмикалық тұтастық береді. Қазақ тіліндегі динамикалық екпін мен орыс тіліндегі эквиваленттерінің айырмашылықтары талданып, фонетикалық ерекшеліктері көрсетіледі. Екпін сөздің мағынасын, грамматикалық формасын және сөйлемнің мәнін анықтау үшін маңызды рөл атқаратыны дәлелденген.
Open Access
М.Әуезов сомдаған Құнанбай бейнесіндегі ұлттық мінез бен көркемдік шындық
(Suleyman Demirel University, 2009) Камалқызы Жанымгүл
Бұл мақалада М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы Құнанбай бейнесінің көркемдік, психологиялық және ұлттық мінез тұрғысынан сомдалу ерекшеліктері талданады. Кеңес дәуіріндегі біржақты сын көзқарастары мен кейінгі кезеңдегі тарихи ақтаңдақтарды түзетуге бағытталған зерттеулер салыстырыла қарастырылады. Жазушы қолданған портрет жасау, диалог және психологиялық талдау тәсілдерінің Құнанбай характерін терең әрі күрделі тұлға ретінде танытудағы рөлі ашылады. Сонымен бірге Абайдың көзімен берілген портреттік сипаттаулардың ұлттық дәстүрді, елдік мүддені сақтаушы кемеңгер би бейнесін қалыптастырудағы қызметі көрсетіледі. Құнанбай образын көркем мәтіннің өз заңдылығымен тану қажеттігі негізделіп, бүгінгі кезеңдегі тұлғаны жаңаша пайымдаудың ғылыми-әдістемелік маңызы айқындалады.
Open Access
Intertextual Effect and Transformation in Bernard Shaw's Pygmalion
(Suleyman Demirel University, 2009) Haldun Vural
This article examines intertextuality and transformation in Bernard Shaw's play Pygmalion (1913) through the lens of classical influences, particularly Ovid's Pygmalion from Metamorphoses. Drawing on Julia Kristeva's theory of intertextuality and Bakhtin’s dialogism, the study emphasizes how Shaw reinterprets prior literary texts to address contemporary Victorian social issues. The play demonstrates transformation both in its narrative structure and in character development, exemplified by Eliza Doolittle's social ascent and Professor Higgins' rigid manners. Shaw adapts mythological and classical elements to critique societal norms, gender hierarchies, and class disparities. Intertextual analysis reveals how Shaw converts the myth of a sculptor enamored with his creation into a social commentary on education, autonomy, and moral growth, transforming both plot and thematic focus. Ultimately, Shaw’s Pygmalion illustrates the dynamic interplay of texts, highlighting the role of adaptation and intertextual influence in creating enduring literary works.
Open Access
Баяндауыштардың мезгіл мағыналық топтары
(Suleyman Demirel University, 2009) Абдуова Б. С.
Бұл мақалада қазақ тіліндегі баяндауыштардың мезгілдік (темпоралдық) мағыналары функционалды-семантикалық өріс жүйесі тұрғысынан талданады. Автор шақ категориясын етістік негізді баяндауыштардың негізгі орталық-өзегі ретінде алып, олардың түрлі стильдік, модалдік, экспрессивтік реңктермен ұштасуын ғылыми негізде көрсетеді. Мақалада өткен, осы және келер шақтың дәстүрлі тұлғаларымен қатар, аналитикалық форманттар, есімше-көмекші етістік тіркестері, демеуліктер арқылы жасалатын мезгілдік мәндердің тілдік табиғаты ашылып, іс-әрекеттің созылыңқылығы, қайталануы, шектелуі, кенеттен басталуы сияқты семантикалық түрленімдер жіктеледі. Зерттеу нәтижесінде баяндауыштардың темпоралдық мағынасы жан-жақты сипатталып, олардың сөйлеу және көркем стильдердегі қызметі айқындалады.
Open Access
Күлтегін жазба ескерткішінің орнатылу барысы және оған қатысты тарихи жазба деректер (қытай жазбалары негізінде)
(Suleyman Demirel University, 2009) Мұхтархан Оразбай
Бұл мақалада Күлтегін жазба ескерткішінің орнатылу тарихы мен оның қалыптасу кезеңіне қатысты қытай дереккөздерінде сақталған мәліметтер жүйелі түрде талданады. Зерттеу барысында «Ескі Таң кітабы», «Жаңа Таң кітабы» сияқты қытай жылнамаларындағы деректерге сүйене отырып, ескерткіштің нақты орнатылу уақыты, оның архитектуралық ерекшеліктері мен сол дәуірдегі түрік-қытай дипломатиялық байланыстары арасындағы сабақтастықтар қарастырылды. Қытай жазбаларында Күлтегін батырдың елдік істері ерекше бағаланып, ескерткіштің тұрғызылуына императорлық сарайдың тікелей қатысқаны айтылады. Сонымен қатар, ескерткіштің кейінгі ғасырларда саяси, мәдени және тарихи тұрғыдан қабылдану деңгейі де назарға алынды. Мақаланың негізгі мақсаты – ежелгі түрік өркениетінің маңызды мұраларының бірі болып табылатын Күлтегін ескерткішінің тарихи маңызын ашып, оның шынайы орнатылу барысын жазба деректер негізінде қайта пайымдау.
Open Access
The Reflections of Victorian Culture and Victorian Gender Roles on Elizabeth Gaskell's Cranford
(Suleyman Demirel University, 2009) Fatma Kalpaklı
This article explores Victorian culture and gender roles through Elizabeth Gaskell's novel Cranford (1851). Victorian society was patriarchal, emphasizing male superiority, obedience, and strict gender divisions. Women were largely confined to domestic duties, denied proper education, and excluded from professions such as law and medicine. In contrast, Cranford presents a unique social microcosm dominated by independent women, who manage finances, run businesses, and engage in intellectual discussions, thus embodying masculine traits within a female-centered society. Gaskell also depicts harmonious and flexible gender relations in marriage, suggesting an androgynous model where both men and women share responsibilities and adapt to changing circumstances. Furthermore, the novel highlights Victorian women’s fears and social conditioning while illustrating their resilience and moral strength. Through Cranford, Gaskell critiques rigid Victorian gender norms and promotes greater equality, adaptability, and mutual respect between men and women.
Open Access
Türkiye Altın Talebinin İstatistiksel Açısından Değerlendirilmesi
(Suleyman Demirel University, 2009) Metin Duyar; Mesut Yılmaz
Bu çalışma, Türkiye’de altın talebini istatistiksel ve ekonometrik açıdan incelemektedir. Araştırmada, altın talebinin kuyumculuk ve yatırım amaçlı kullanımı, ithalat miktarları, İstanbul Altın Borsası fiyatları, ABD Doları kuru ve ülkeye gelen turist sayısı arasındaki ilişkiler değerlendirilmiştir. Yapılan regresyon ve korelasyon analizleri, altın fiyatları ile talep arasında zayıf negatif bir ilişki olduğunu, ABD Doları kuru ile fiziksel altın işlemleri arasında ise pozitif bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Ayrıca turist sayısı ile altın ithalatı arasında pozitif bir korelasyon gözlenmiş, ancak istatistiksel olarak anlamlılık düşük bulunmuştur. Sonuç olarak, Türkiye altın talebi sadece fiyat faktörü ile açıklanamayacak kadar karmaşık bir yapıya sahip olup, diğer ekonomik ve sosyal değişkenlerin de hesaba katılması gerekmektedir.
Open Access
С. Мұратбековтің "Күсен-Күсеке" әңгімесінің орыс тіліне аударылуы
(Suleyman Demirel University, 2009) Адаева Ермек
Бұл мақалада С. Мұратбековтің "Күсен-Күсеке" әңгімесінің орыс тіліне аударылу мәселесі қарастырылады. Шығармадағы басты кейіпкерлердің мінез-құлқы, тіл ерекшелігі мен ұлттық колоритінің аудармада қаншалықты сақталғаны зерттеледі. Г. Садовников аудармасында түпнұсқаның негізгі мазмұны мен авторлық стильдің көбін жеткізе алғанымен, кейбір репликалар мен сипаттамаларда қосымша сөздер енгізілгені, кейіпкерлердің сөз мәнері мен эмоциялық реңкі толық берілмегені байқалады. Мақалада түпнұсқа мен аударма арасындағы диалогтар мен баяндау ерекшеліктері салыстырмалы түрде талданады. Сонымен қатар, шығарманың көркемдік және мәдени ерекшеліктерін аудармада сақтау маңыздылығы, ұлттық сөздердің аударылуы мен көркем ойды жеткізу мәселесі талқыланады.
Open Access
Қошке Кемеңгеровтің әдеби сынға қосқан үлесі
(Suleyman Demirel University, 2009) Сағатова Ш. Б.
Мақалада Қошке Кемеңгеровтің қазақ әдебиетіне, әсіресе Абай, Шоқан және Ыбырай мұраларын зерттеуге қосқан үлесі қарастырылады. Автор Қошкенің қазақ жазба әдебиеті дамып келе жатқан кезеңдегі әдеби сын қызметін талдайды, оның Абай шығармаларына деген көзқарасы мен сатиралық өлеңдерді бағалауы, сондай-ақ «Қазақ тарихынан» кітабы арқылы әдебиет пен қоғамдағы мәселелерді талдауы атап көрсетіледі. Мақала Қошкенің қазақ әдебиетінің дамуына, ұлттық мұраларды зерттеу мен насихаттауға қосқан еңбегін ғылыми тұрғыдан бағалайды.
Open Access
Қазақ тарихының ащы сабақтары ұмытылмауы керек: Әбілхайырдың Аңырақайдан әскерін алып кетуінің сыры
(Suleyman Demirel University, 2009) Мұхархан Оразбай
Бұл мақалада қазақ халқының соңғы ғасырлардағы тарихи сынақтары мен соның ішінде Әбілхайыр ханның Аңырақай шайқасы кезінде өз әскерін кері қайтарып алу себептері жан-жақты талданады. Автор тарихи деректерге сүйене отырып, Жоңғар шапқыншылығы, қазақ руларының ішкі алауыздығы, сыртқы күштердің қолданған жымысқы саясаты сияқты мәселелерді аша түседі. Мақалада Әбілхайырдың Жоңғар билеушісі Лама Доржымен астыртын байланысы, құдалық келісімі және осы жағдайдың бүкіл қазақ қолының біріккен әрекетіне тигізген кері әсері көрсетіледі. Қазақ қоғамындағы сатқындық, отарлық саясатқа жол ашқан әлсіз тұстар, сондай-ақ бүгінгі тәуелсіз ел үшін тарихи сабақтардың маңызы ерекше атап өтіледі. Автор тарихи шындықты бүркемелеу емес, оны ашық айтып, одан дұрыс қорытынды жасау қажеттігін алға тартады.
Open Access
Ғ.Мүсіреповтің соғыс жылдарындағы әңгімелерінің текстологиялық сипаты мен көркемдік жүйесі
(Suleyman Demirel University, 2009) Мунасова Н.
Бұл мақалада Ұлы Отан соғысы жылдарында жазылған Ғабит Мүсіреповтің «Ер ана», «Ақлима», «Ана кесімі айнымайды», «Тарландар», «Ер Қаптағай» сияқты әңгімелерінің текстологиялық ерекшеліктері мен көркемдік-идеялық жүйесі талданады. Зерттеу әр шығарманың алғашқы газет-жорнал нұсқалары мен кейінгі кітаптық редакцияларын салыстыру арқылы жүргізілген. Автордың мәтінге мұқият қарауы, әр жылдары енгізген түзетулері, лексикалық, синтаксистік өзгерістердің көркемдік сапаны арттырудағы рөлі көрсетіледі. Сонымен бірге әйел образы, ана тақырыбы, батырлық пен Отанға адалдық идеяларының берілісі, аңыздық мотивтердің пайдаланылуы және соғыс уақытындағы патриоттық пафос айқындалады. Мүсіреповтің редакторлық талғамы мен стиліне тән ерекшеліктер де текстологиялық салыстыру нәтижесінде ашылады.
Open Access
Болашақ мамандарды даярлау үдерісіндегі оқыту әдістерінің әлеуметтік-гуманитарлық негіздері
(Suleyman Demirel University, 2009) Берікханова Айман
Қазіргі кәсіптік білім беру саласында болашақ мамандардың әлеуметтік-гуманитарлық бағытта тәрбиеленуі маңызды мәселе болып табылады. Білім беру үдерісінде тек кәсіби дағдылар мен білікке назар аударып қана қоймай, студенттердің адамгершілік қасиеттерін, гуманистік бағыттылығын дамыту қажет. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар студенттердің дүниетанымын кеңейтіп, өмірлік құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді. Мақалада оқыту әдістерінің әлеуметтік-гуманитарлық негіздері, олардың тұлға дамуына әсері және студенттердің сыни тұрғыдан ойлау қабілеттерін қалыптастырудағы рөлі қарастырылған. Сонымен қатар, оқыту үрдісінде қолданылатын жеке тұлғаға бағытталған әдістердің тиімділігі, студенттердің өз бетінше ойлау, талдау, қорытынды жасау дағдыларын дамытудағы маңызы талданған.
Open Access
Уақытша ереже негізінде Семей және Жетісу обылыстарындағы уездер территорияларының әкімшілік-территориялық межелену мәселелері
(Suleyman Demirel University, 2009) Оспанова Р.
Бұл мақала 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереже» негізінде Семей және Жетісу облыстарының уездік территорияларын әкімшілік-аумақтық межелеу үдерісін тарихи деректер арқылы талдауға арналған. Зерттеу барысында қазақ даласындағы жаңа басқару жүйесінің қалыптасуы, уездер құрылымы, болыстықтардың орналасуы және көшпелі халықтың қоныстану ерекшеліктері қарастырылады. Сонымен қатар жергілікті қазақ руларының тарихи-географиялық кеңістігі, олардың жазғы және қысқы қоныстарының бөлінуі, межелеу кезіндегі даулардың шығу себептері мен әкімшілік шешімдер талданады. Мақалада архивтік материалдар мен ресми құжаттар негізінде Сергиополь, Аякөз, Көкпекті, Зайсан аймақтарындағы территориялық қатынастардың өзгеруі, уездер арасындағы шекаралық даулар, қазақ қауымының шаруашылық мүдделері және шекаралық съездердің рөлі жан-жақты сипатталады. Зерттеу XIX ғасырдың екінші жартысындағы әкімшілік реформалардың қазақ қоғамына әсерін ашып көрсетіп, аумақтық межелеудің өңірлік дамуға ықпалын көрсетеді.
Open Access
Применение логистики для достижения превосходства предприятия
(Suleyman Demirel University, 2009) Дулыгаева Дана
В статье рассматривается использование логистических концепций для достижения конкурентного преимущества предприятия. Автор анализирует современные методы планирования, организации и управления материальными и информационными потоками, включая концепции «just-in-time», «requirements/resources planning», «lean production» и «demand-driven techniques». Показано, как внедрение этих концепций способствует оптимизации производственных процессов, снижению затрат, сокращению запасов, повышению гибкости производства и рентабельности. Приведены примеры успешного применения логистических систем на практике, демонстрирующие рост эффективности и конкурентоспособности продукции предприятия на рынке.
Open Access
Қазақ тілін сөйлесім әрекеті арқылы оқытудың негізгі талаптары
(Suleyman Demirel University, 2009) Серікбаева Г.
Бұл мақалада қазақ тілін орыс бөлімдерінде білім алатын студенттерге сөйлесім әрекеті арқылы оқытудың негізгі талаптары мен тиімді әдістері талданады. Тіл үйретудің басты мақсаты – студенттің кәсіби бағдарланған лексиканы меңгеруі, түрлі сөйлесім түрлерінде өз ойын еркін жеткізе алуы және тілдік қатынасқа белсенді араласуы екені атап көрсетіледі. Автор оқылым, тыңдалым, айтылым, жазылым әрекеттерінің өзара байланысын сипаттап, кәсіби мәтіндермен, құжаттармен және жағдаяттық тапсырмалармен жұмыс жүргізудің маңызын жан-жақты түсіндіреді. Сонымен қатар орыс тілді студенттерге төл дыбыстарды меңгерту, сөздік қорды кеңейту, мәліметті дұрыс қабылдау және кәсіби коммуникация құрастыру әдістері қарастырылады. Мақала кәсіби бағытталған қазақ тілін оқытудың практикалық тиімді жолдарын көрсетіп, тілдік дағдыларды дамытуда сөйлесім әрекетінің жетекші рөл атқаратынын дәлелдейді.
Open Access
Ахмет Байтұрсыновтың мысал аудармаларындағы күрескерлік идея
(Suleyman Demirel University, 2009) Перизат Берікболова
Бұл мақалада көрнекті қазақ ақыны, ғалым және аудармашы Ахмет Байтұрсыновтың «Қырық мысал» аудармаларындағы күрескерлік идея зерттелген. Зерттеу барысында ақынның аудармалары тек көркемдік мақсатта ғана емес, халық санасын ояту, отаршылдыққа қарсы күрес идеяларын жеткізу құралы ретінде қолданылғаны көрсетіледі. Мысалдардағы кейіпкерлер (қасқыр, түлкі, қой, маса) арқылы әділетсіздік, бодан халықтың жағдайы және тәуелсіздікке ұмтылу тақырыптары бейнеленеді. Ақын өз шығармаларында әділеттілікті, патшалық жүйенің әділетсіздігін дәл сипаттап, халыққа сақ болуға және санасын оятуға үндеу жасайды. «Қырық мысал» арқылы Ахмет Байтұрсынов қазақ әдебиетінде көркем аударма саласын дамытып, ұлттық сана мен тәуелсіздік идеяларын насихаттаған.
Open Access
The Effect of Economic Factors on the Consequences of Natural Disasters and Their Interdependence
(Suleyman Demirel University, 2009) Natiq H. Pasha; Isa H. Gasimov
This article examines the interdependence between economic factors and the consequences of natural disasters, emphasizing the importance of preparedness and resilience. Natural disasters have both microeconomic and macroeconomic impacts, affecting physical infrastructure, industrial output, human resources, and financial systems. Direct effects include damage to buildings, transportation networks, and utilities, while indirect and secondary effects influence national economic growth, inflation, trade balance, government expenditures, and investment reserves. The study highlights that the economic impact of disasters extends beyond local regions, affecting global markets in a globalized world. Mitigation strategies include improving disaster preparedness, implementing rehabilitation measures, restoring infrastructure, utilizing foreign investments and grants, and stabilizing human resources. Preventive policies and strategic planning are essential for reducing economic losses, maintaining social stability, and supporting sustainable development in disaster-prone regions.
Open Access
Ядерные концепты казахской культуры как основа казахской языковой картины мира
(Suleyman Demirel University, 2009) Ахметжанова К.
В статье анализируется структура и функционирование ядерных концептов казахской культуры как центральных элементов национальной языковой картины мира. Особое внимание уделяется концепту «намыс», составляющему вершину ценностной иерархии казахского этноса. На основе словарного материала, художественных текстов, паремиологических и фразеологических единиц, а также метаязыкового эксперимента обосновывается деятельностный, этический и этнокультурный характер данного концепта. Показано, что «намыс» связан с идеями чести, достоинства, ответственности и любви к родине, определяет социальное поведение и самоидентификацию носителей языка и рассматривается как фундаментальный компонент культуры и ментальности казахского народа.
Open Access
Қазақ тіліндегі жібер етістігінің валенттілік және аспектуалдық сипаты
(Suleyman Demirel University, 2009) Жолшаева М
Бұл мақалада қазақ тіліндегі жібер етістігінің көмекшілік қызметтегі валенттілік ерекшеліктері мен аспектуалдық мағынасы талданады. Зерттеу барысында жібер етістігінің лексикалық мағынасы мен көмекшілік мағынасының арақатынасы айқындалып, оның жетекші етістікпен тіркесу шарттары анықталады. Мәтіндік деректер негізінде жібер етістігінің амал-әрекет етістіктерімен еркін тіркесіп, қимылдың тез, бірден жүзеге асқанын білдіретіні, ал кейбір қозғалыс, эмоционалды және қарым-қатынас етістіктерімен тіркесуде нәтижелік мағына үстейтіні көрсетіледі. Сонымен қатар, етістіктің лексикалық құрамындағы «жөнелту» және «еркіне жіберу» семалары оның белгілі бір етістіктермен тіркесуіне негіз болады. Зерттеу нәтижесі қазақ тіліндегі көмекші етістіктердің аспектуалдық семантикасын түсіндіруге және етістіктердің валенттілік сипатын нақтылауға үлес қосады.
Open Access
Функционалды–семантикалық өрістің ұғымдық және тілдік аспектісі
(Suleyman Demirel University, 2009) Жаңабекова А.Ә.
Бұл мақалада функционалды–семантикалық өрістің екі негізгі қыры — ұғымдық (мазмұндық) және тілдік (құрылымдық) аспектілері жан-жақты талданады. Өріс теориясы тілдің әр деңгейіндегі бірліктердің ортақ семантика негізінде бірлесіп, күрделі мағыналық жүйе түзуін түсіндіреді. Автор функционалды–семантикалық өрістердің негізінде жалпы адамзатқа ортақ ұғымдық категориялар жатқанын, алайда олардың тілдік көрінісі әр тілдің ішкі жүйесіне сәйкес әртүрлі болатынын көрсетеді. Сонымен қатар грамматикалық категориялар, синтаксистік құрылымдар және лексика-грамматикалық бірліктердің өзара әрекеттесуі өрістің қалыптасуында маңызды рөл атқаратыны дәлелденеді. Зерттеу ФСӨ-нің тілдік және ұғымдық деңгейлерінің өзара байланысын анықтап, өріс құбылысының теориялық мәнін айқындайды.