СДУ хабаршысы - 2008

Permanent URI for this collection

https://repository.sdu.edu.kz/handle/123456789/2148

Browse

Now showing 1 - 20 of 49

Open Access
Исторические взгляды Мурада Аджи
(Suleyman Demirel University, 2008) Дулатбек Кыдырбекулы
Статья посвящена анализу исторических взглядов Мурада Аджи, ученого-энциклопедиста, который сочетает географическое, историческое и этнографическое образование. Аджи изучал историю тюркских народов, уделяя внимание их культурному и духовному влиянию на Европу и Россию, что в советское время игнорировалось или приуменьшалось. Он исследует роль тюрков в распространении христианских традиций, происхождении символов Рождества и креста, а также влияние кипчаков на формирование европейской культуры. В своих трудах Аджи делает акцент на тенгрианстве как предтече христианства, показывает историческую преемственность тюркских народов, их участие в истории Европы, Кавказа и Центральной Азии. Его работы вызывают как одобрение, так и критику, что связано с традиционными стереотипами и европоцентричной трактовкой истории. Статья демонстрирует значимость трудов Аджи для переосмысления роли тюрков в мировой истории.
Open Access
Алихан Нурмухамедович Букейханов (К 140-летию великого государственного и общественного деятеля)
(Suleyman Demirel University, 2008) Койгелдиев М.К.
В статье рассматривается жизнь и деятельность Алихана Нурмухамедовича Букейханова (1866–1937), выдающегося казахского государственного и общественного деятеля, лидера национально-освободительного движения Алаш. Автор анализирует его образование, участие в студенческих движениях, переводческую деятельность и профессиональный опыт, формировавший политическое мировоззрение Букейханова. Особое внимание уделено его борьбе за национальную автономию, просвещению казахского народа через газеты «Казах» и «Айкап», а также работе во Временном правительстве и Туркестанском комитете. Статья подчеркивает значимость Букейханова в истории казахской интеллигенции и национально-освободительного движения начала XX века.
Open Access
Патриотизмге тәрбиелеу – біртектіліктің нышаны
(Suleyman Demirel University, 2008) Сыздықов Қ
Бұл мақалада жастарды патриотизм рухында тәрбиелеудің маңызы мен ұлттық біртектілікті қалыптастырудағы рөлі қарастырылады. Автор Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың "Қазақстан–2030" стратегиялық бағдарламасындағы тәрбиелік бағыттарға сүйене отырып, жас ұрпақтың бойында отансүйгіштік, елжандылық қасиеттерді қалыптастырудың жолдарын айқындайды. Қазақ халқының рухани құндылықтары — мақал-мәтелдер, батырлар жыры, шешендік сөздер арқылы ұлттық тәрбие берудің дәстүрлі негіздері талданады. Сондай-ақ, Бауыржан Момышұлы, Мәлік Ғабдуллин, М.Жұмабаев және басқа да ұлт зиялыларының еңбектері арқылы елге деген сүйіспеншілік сезімін тәрбиелеудің тарихи және мәдени сабақтастығы айқындалады. Мақалада мектеп қабырғасынан бастап оқушыларды мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, ұлттық құндылықтарды бағалауға, азаматтық жауапкершілік пен рухани байлыққа баулудың тиімді әдістері ұсынылады.
Open Access
Қазақ сөзінің дыбыс талданымы (анализі)
(Suleyman Demirel University, 2008) Ә. Жүнісбек
Бұл мақалада қазақ тілінің дыбыс жүйесі дәстүрлі фонетикадан өзгеше тәсілмен қарастырылады. Автор әліпбиге негізделген дыбыс санын анықтау қазақ тілінің шынайы дыбыстық құрамын толық көрсете алмайтынын атап өтеді. Қазақ тілі үндесім (сингармониялық) тіл болғандықтан, оның дыбыстарын мәтіннен дыбысқа қарай талдау әдісі дәл нәтижеге жеткізеді. Зерттеу барысында сөз, буын және дыбыс деңгейлері өзара үндесім әуезі арқылы ажыратылып, тілдегі барлық мүмкін дыбыстық түрленімдер айқындалады. Нәтижесінде қазақ тілінде 20 тірек дыбыс (сингема) және 75 үндесім аллосингема бар екені дәлелденеді. Автор үнді-еуропа тілдеріне тән фонема–аллофон жүйесінің түркі тілдеріне сәйкес келмейтінін көрсетіп, қазақ фонетикасына сингема және аллосингема ұғымдарын енгізуді ұсынады.
Open Access
ХХ ғасыр қазақ әдебиетінің қазіргі түрік әдебиеттануында зерттелуі
(Suleyman Demirel University, 2008) Халдун Вурал
Мақалада ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің қазіргі түрік әдебиеттануындағы зерттелу бағыттары мен ерекшеліктері қарастырылады. Автор қазақ пен түрік халықтарының тарихи және рухани жақындасуының бастауларын ХХ ғасырдың басындағы саяси және мәдени оқиғалармен байланыстыра талдайды. Түрік зерттеушілерінің еңбектерінде Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Мағжан Жұмабаев сияқты ұлт зиялыларының шығармаларына ерекше назар аударылып, олардың түркі әлеміндегі ортақ идеялар тұрғысынан бағаланатыны айқындалады. Сондай-ақ, мақалада түрік ғалымдары Ферхат Тамир, Ашур Өздемир, Мұстафа Айгүл еңбектері негізінде ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің даму кезеңдері, жанрлық ерекшеліктері және ұлттық идеяның көрінісі талданады. Зерттеуде түрік әдебиеттануындағы ұлттық бағыт пен қазақ әдебиетіндегі космополиттік көзқарастың айырмашылықтары да атап өтіледі. Мақала қазақ пен түрік әдеби байланыстарының өзара ықпалдастығын көрсетеді.
Open Access
Development of Small and Medium Business Sector in Kazakhstan
(Suleyman Demirel University, 2008) Smirnova Elena
The small and medium business (SMB) sector plays a vital role in Kazakhstan’s transition toward a market economy. Despite its potential to stimulate innovation, employment, and economic diversification, SMB development faces numerous challenges. These include high tax burdens, complicated licensing procedures, limited access to finance, and corruption. Internal barriers such as insufficient entrepreneurial skills and lack of market knowledge further restrict growth. The success of SMBs depends on systemic economic reforms, effective financial support mechanisms, and strong institutional frameworks that encourage entrepreneurship. Education and training remain essential tools for improving business capacity and reducing transitional disparities. From a regional perspective, Kazakhstan’s SMB development must align with broader integration efforts across Central Asia. Strengthening the private sector, ensuring fair competition, and reducing bureaucratic obstacles are key steps toward sustainable economic development.
Open Access
Орыс символизмі және М. Жұмабаев
(Suleyman Demirel University, 2008) Абиыр А
Бұл мақалада еуропалық және орыс символизмінің қалыптасу ерекшеліктері мен негізгі эстетикалық ұстанымдары қарастырылып, олардың Мағжан Жұмабаев поэзиясына тигізген ықпалы талданады. Символизмнің XIX ғасыр соңында Францияда бастау алып, кейін бүкіл Еуропаға тарағаны, ал Ресейде В. Соловьев, Д. Мережковский, В. Брюсов, А. Блок, К. Бальмонт шығармашылықтарымен өркендегені атап өтеді. Символистердің басты тақырыптары – өлім, мәңгілік, тылсым, жаңа рухани кеңістік пен сұлулықты іздеу екені көрсетіледі. Мақалада Мағжан Жұмабаевтың Мәскеуде оқуы, орыс символистерімен шығармашылық байланысы оның поэзиясында жаңа рәміздік ойлау жүйесінің қалыптасуына әсер еткені талданады. Мағжанның «Күн», «От», «Өлім» секілді символдары Блок пен Бальмонт поэзиясымен үндес екені дәлелденеді. Жұмабаевтың қазақ поэзиясын еуропалық деңгейге көтерген жаңашыл ақын ретіндегі орны айқындалады.
Open Access
Прогнозирование спортивной специализации студентов
(Suleyman Demirel University, 2008) Шепетюк М. Н.,; Отенов Н. О.,; Туленбаев К. М.
В статье рассматривается прогнозирование спортивной специализации студентов на основе психофизиологических показателей (ПФП). Исследование включает изучение психомоторных процессов, вестибулярной устойчивости, динамической и статической тремометрии, кратковременной памяти, распределения и переключения внимания, пространственной ориентации, личностных характеристик и тревожности. Для классификации студентов по видам спорта применён дискриминантный анализ, который позволяет выявлять значимые различия между группами на основе измеряемых переменных, таких как латентный период сложной сенсомоторной реакции, ошибки и скорость в тестах на внимание и ориентацию, моторное время. Полученные математические модели и уравнения прогноза позволяют предсказывать оптимальную спортивную специализацию студентов. Имитационное моделирование ПФП показало эффективность при отборе и подготовке спортсменов, обеспечивая индивидуальный подход к развитию спортивных способностей.
Open Access
Қазақ тіліндегі қатаң дауыссыз дыбыстардың артикуляциясын оқытудың көрнекі әдістемесі
(Suleyman Demirel University, 2008) Жүнісбек Арман
Мақалада қазақ тіліндегі қатаң дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық ерекшеліктерін оқыту әдістемесі қарастырылады. Қатаң дауыссыздар П, Т, С, Ш, К және Қ дыбыстарынан тұрады және олардың жасалу орны (ерін, тіл ұшы, тіл ортасы, тілшік) мен жасалу амалы (тоғысыңқы, жуысыңқы) арқылы жіктелуі көрсетілген. Автор әр дыбыстың көрнекі моделі мен рентгенсызба тәсілі арқылы артикуляциясын нақты көрсетуге мән береді. Мақалада қазақ тіліндегі қатаң дауыссыздардың ағылшын, орыс тілдерінен айырмашылығы, оқытудағы практикалық қиындықтар, дыбыстардың дұрыс айтылуын үйретудегі әдістемелік ұсыныстар талданады. Сонымен қатар, жуысыңқы дыбыстардың екі түрі – жинақы (С) және жайылыңқы (Ш) ерекшеліктеріне назар аударылған.
Open Access
Тоғысыңқы ерін дауыссыз дыбыстардың үйлесім түрленімі
(Suleyman Demirel University, 2008) Бәйімбетова Ә.
Бұл мақалада қазақ тіліндегі тоғысыңқы ерін дауыссыз дыбыстардың үйлесім түрленімі зерттелген. Дауыссыз дыбыстар өздігінен буын құра алмайтындықтан, тек дауыстылармен бірігіп барып буын құрамына енеді. Мақалада дауыссыз дыбыстардың артикуляциялық ерекшеліктері мен олардың дауыстылармен өзара үйлесімі қарастырылған. Әр дауыссыз дыбыстың негізгі жасалым белгілері тұрақты сақталады, бірақ буын құрап тұрған дауыстының ықпалымен үйлесім белгілері қосылып, аллофондық вариациялар пайда болады. Зерттеу барысында тілдің вертикаль және көлденең қалпы, еріннің қалпы сияқты артикуляциялық факторлар, сондай-ақ әрбір дауыссыздың белгілі бір дауыспен тіркескен кездегі үйлесім үлгілері анықталды. Нәтижесінде қазақ тілінде дауыссыз дыбыстардың үйлесім түрленімдері олардың буын құрамындағы рөлін нақты көрсететін толық модель ұсынылды. Бұл зерттеу қазақ тілінің дыбыс жүйесін, буын құрылымын және сингармониялық үйлесімін түсінуге маңызды үлес қосады.
Open Access
Религия в Таджикистане в фарватере геополитики: взгляд из Казахстана
(Suleyman Demirel University, 2008) Кыдырбекулы Дулатбек
В статье рассматривается роль религии в общественной и политической жизни Таджикистана в контексте исторических и геополитических процессов. Особое внимание уделяется трансформации религиозной идентичности в годы советского правления, сохранению исламских традиций и национальной культуры таджиков, а также взаимодействию различных религиозных течений. Автор анализирует ислам как традиционную религию и образ жизни большинства населения, роль медресе, мечетей и религиозного образования, а также влияние исламского фактора на гражданскую войну 1992–1997 гг. и миграционные процессы. Рассматриваются внешние и внутренние факторы, включая влияние соседнего Афганистана и транснациональных исламских движений, на политическую ситуацию в стране. Работа подчеркивает сложность взаимосвязи религии, геополитики и национальной идентичности в формировании современного таджикского государства.
Open Access
Д. Исабековтің «Сүйекші» әңгімесіндегі мағыналық қабаттар
(Suleyman Demirel University, 2008) Сыдықова Ж.
Д. Исабековтің «Сүйекші» әңгімесі кейіпкердің психологиялық және әлеуметтік даму жолын терең аша отырып, бірнеше көркемдік қабаттарды біріктіреді. Әңгіме табиғатты сипаттау арқылы оқиғаның эмоционалды жай-күйін көрсетуге арналған «ишара» мотивімен басталады. Кейіпкер Үндеместің қосалқы аттары оның өмірлік кезеңдері мен әлеуметтік жағдайларын бейнелеуде маңызды рөл атқарады. Әңгімеде жетімдік, аманатқа ие болу, күнә мен жазық, діни мотивтер және қазақ қоғамының салт-дәстүрлері көрініс табады. Автор кейіпкердің өмірлік әрекеттерін, еске алу сәттерін, ішкі монологтарын қолдана отырып, оқырманға оның болмысын, психологиялық күйін жеткізеді. Сонымен қатар, шығармада әлеуметтік теңсіздік, ру арасындағы тартыс, кедей мен бай арасындағы әділетсіздік мәселелері де бейнеленген. Диуаналық мотив арқылы кейіпкердің бейшара, жалғыздық, қорғансыздық жағдайлары терең көрсетіледі. «Сүйекші» шығармасы қазақ әдебиетінде адам тағдыры, моральдық жауапкершілік және өмірлік философиялық ойларды біріктіретін көркемдік құрылыммен ерекшеленеді.
Open Access
Әлкей Марғұлан және қазақ халқының ауызша айту дәстүрі
(Suleyman Demirel University, 2008) Құсайынова М.А.
Бұл мақалада Қазақ халқының ауызша айту дәстүрін зерттеудегі Әлкей Марғұланның ғылыми мұрасы қарастырылады. Әлкей Марғұлан – археолог, тарихшы, этнограф және әдебиеттанушы, қазақ эпосы мен фольклорын жан-жақты зерттеген ғалым. Мақалада оның батырлық және лиро-эпостық жырлар, тарихи жырлар, дастандар, аңыз-әңгімелерді зерттеудегі еңбектері баяндалады. Ғалым қазақ эпосын кезең-кезеңге бөліп, оның тарихи шындықпен байланысын көрсеткен. Сонымен қатар, Қорқыт мұрасы, қазақ музыкасы мен философиясы, бақсы-жыраулар, қобызбен күй орындаушылар, сәуегей жыраулар және эпостық дәстүрлердің дамуы да талқыланады. Әлкей Марғұлан қырғыз халқының «Манас» эпосына да ғылыми үлес қосып, эпостың шығу тегі, кейіпкерлері мен көркемдік құрылымына қатысты өз көзқарасын білдірген. Мақалада сондай-ақ ұлттық мәдени мұраны сақтау және «Мәдени мұра» бағдарламасының мәні атап өтіледі. Ғалымның еңбектері қазақ фольклоры мен этнографиясын терең түсінуге, ұлттық әдебиет пен тарихты зерттеуге негіз болып табылады.
Open Access
Büyük Güçlerin Kıskacında Türkiye – Kırgızistan İlişkileri (Kırgızistan Örneği)
(Suleyman Demirel University, 2008) İskender Ormon uulu
Avrasya’nın kalbinde yer alan Orta Asya, coğrafi ve tarihî önemi nedeniyle uzun yıllar boyunca büyük güçlerin hâkimiyet kurmak istediği stratejik bir bölge olmuştur. Tarih boyunca Cengiz Han ve Timur gibi büyük imparatorluklara ev sahipliği yapan bu bölge, daha sonra Rus İmparatorluğu’nun yayılma alanına dönüşmüştür. Sovyet döneminin ardından yapay sınırlar çizilmiş, yeni ulusal kimlikler oluşturularak bölgenin siyasî yapısı yeniden şekillendirilmiştir. 1991’de SSCB’nin dağılmasının ardından Türkiye, bağımsızlığını yeni kazanan Orta Asya Türk Cumhuriyetleriyle, özellikle Kırgızistan ile hızlı bir şekilde diplomatik ve ekonomik ilişkiler kurmuştur. Türkiye, Kırgızistan’ı tanıyan ilk ülke olmuş ve iki ülke arasında siyaset, eğitim ve ticaret alanlarında önemli işbirlikleri geliştirilmiştir. Bu çalışma, Türkiye–Kırgızistan ilişkilerinin tarihî, siyasî ve ekonomik dinamiklerini büyük güçler arasındaki bölgesel rekabet bağlamında incelemektedir.
Open Access
Көркем аударма және Әлихан Бөкейханов
(Suleyman Demirel University, 2008) Оспанова Гүлмария
Бұл мақалада көркем аударманың ұлттық әдебиетті дамытудағы рөлі және оның рухани, мәдени маңыздылығы қарастырылады. Автор аударма өнерінің адамзат өркениетінің дамуына, халықтар арасындағы рухани және мәдени байланысты нығайтуға қосқан үлесін талдайды. Көркем аударманың қазақ әдебиетінде қалыптасуы мен дамуы, оның ғылыми тұрғыдан зерттелуі XX ғасырдың 30–70 жылдарындағы әдеби сын мен аударматану еңбектері негізінде сараланады. Мақалада Әлихан Бөкейхановтың ұлттық мәдениет пен әдебиетті өркендетудегі аударманың мәнін түсінудегі көзқарасы да аталып өтеді. Сондай-ақ М.Әуезов, А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин, Т.Жүргенов сынды қазақ зиялыларының еңбектері арқылы көркем аударманың теориялық және практикалық негіздері айқындалады. Көркем аударманың әдеби байланыс құралы ретіндегі маңызы, оның ұлттық ойлау мен тіл байлығын дамытудағы ықпалы көрсетіледі.
Open Access
Поэзия сымбатынан сыр тартқан
(Suleyman Demirel University, 2008) Махаш Гаухар
Мақала XX ғасырдың 70–80 жылдарында қазақ поэзиясы мен әдеби сынының дамуын, әсіресе Әбіраш Жәмішевтің жас ақындарға жасаған сын-пікірлерін талдайды. Сол кезеңде әдеби сын өкілдерінің көбісі қаламгер болғандықтан, Жәмішевтің мақалалары поэзиялық шығармаларды жан-жақты бағалауға бағытталған. Автор Жәмішевтің өлеңдердің көркемдік деңгейін, лирикалық кейіпкерлердің сезімін, туған өлке мен табиғатты бейнелеуін, сондай-ақ махаббат, адамгершілік, халықтық тақырыптарды талдау әдісін сипаттайды. Мақалада Марфуға Айтқожина, Күләш Ахметова, Рафаэль Ниязбеков және басқа жас ақындардың шығармаларына назар аударылады. Жәмішев жас ақындардың жетістіктерін мойындап, кемшіліктерін сынмен көрсеткен, сондай-ақ поэзия мен әдеби сынның өзара байланысын, әдеби дәстүрлердің дамуын бағалаған. Мақала қазақ әдеби сынының тарихы мен жас ақындардың шығармашылық өрісін түсінуге бағытталған.
Open Access
Романдағы кейіпкер портреті бейнеленуінің психологиялық ерекшеліктері
(Suleyman Demirel University, 2008) Мұратбек Әйтімов
Бұл мақалада қазақ романдарындағы кейіпкер портретін бейнелеудің көркемдік және психологиялық ерекшеліктері талданады. Автор кейіпкер тұлғасын ашуда портреттің маңызын, оның мінез-құлық, дүниетаным және ішкі жан-дүниемен байланысын айқындайды. Қазақ әдебиетінің классикалық және қазіргі дәуіріндегі эпикалық шығармалар мысалында (М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, І.Есенберлин, С.Елубай және т.б.) кейіпкердің сырт келбеті мен ішкі күйзелісінің бірлікте берілуі қарастырылады. Портрет арқылы жазушының ұлттық-этнографиялық сипаттарды, дәуір шындығын және адам психологиясын бейнелеу шеберлігі көрсетіледі. Сонымен қатар, З.Ахметовтің портретке қатысты теориялық тұжырымдары мен «Ақ боз үй» сияқты туындылардағы нақты мысалдар негізінде кейіпкер бейнесін жасаудың поэтикалық тәсілдері талданады. Мақалада портреттік бейнелеудің көркемдік жинақтаудағы қызметі мен психологиялық тереңдігі айқындалып, қазақ романдарының эстетикалық табиғаты жаңаша қырынан бағаланады.
Open Access
THE IMPACT OF EXTERNAL SHOCKS ON TOURISM SECTOR: THE CASE OF KAZAKHSTAN
(Suleyman Demirel University, 2008) Yessengali OSKENBAYEV
The objective of this study is to assess the temporal impacts on Kazakhstan's tourist arrivals. An econometric strategy is selected to determine the existence of unit roots in data series containing the quarterly number of tourist arrivals between 2000:1 and 2006:3. The present study finds that the data series contain deterministic trend and seasonal components together with detected structural changes. Hence any form of exogenous shocks, will not have permanent impact on Kazakhstan's tourist arrivals.
Open Access
Жаны қазақ, тегі түрік
(Suleyman Demirel University, 2008) Дандай Ысқақұлы
Бұл мақалада Фадли Фазылұлы Әлидің өмір жолы, ғылыми-педагогикалық қызметі және қазақ тілі мен түркі әлеміне қосқан үлесі жан-жақты сипатталады. Автор оның Ақысқа (Месхет) түріктерінің ұрпағы екенін, 1944 жылғы депортация салдарынан отбасы Қазақстанға қоныстанғанын баяндайды. Ф.Әлидің қазақ ортасында өсіп, қазақ тілін жетік меңгеріп, кейін қазақ филологиясына сүбелі еңбек қосқан тұлғаға айналуы мақала өзегіне айналған. Ғалымның лексикография, диалектология, түркітану салаларындағы еңбектері, аудармашылық қызметі, Түркия және түркі әлемі туралы зерттеулері атап көрсетілген. Сондай-ақ оның қоғамдық қызметі, мемлекеттік тілге қатысты ұстанымы мен қазақ мәдениетіне деген жанашырлығы ерекше бағаланады.
Open Access
Түркі халықтары дастандарындағы тұлпарлардың ерекше қасиеттері
(Suleyman Demirel University, 2008) Шабан Айдоғду
Мақалада түркі халықтарының дастандарындағы тұлпарлардың батырлармен байланысы зерттелген. Тұлпарлар батырлардың жан серігі, ақылшысы және қорғаушысы ретінде бейнеленеді. Дастандарда тұлпарлардың адамша аттармен аталуы олардың батырларға деген адалдығы мен ерекше қасиеттерін көрсетеді. Мәтінде «Алпамыс», «Қобыланды», «Эр Табылды», «Баттал Гази» сияқты эпостардағы тұлпарлар мысал ретінде келтірілген. Тұлпарлардың батырларды жаудан қорғауы, сын сағаттарында аман алып қалуы, олардың батырлық эпостардағы рөлін айқындайды. Сондай-ақ, тұлпарлардың тарихи, мәдени және әдеби рөлдері, олардың эпостық шығармалардағы символдық мәні талданған. Мақала түркі дастандарында тұлпарлардың маңызын және олардың батырлармен біртұтас образ ретінде көрініс табатынын көрсетуге бағытталған.