СДУ хабаршысы - 2007

Permanent URI for this collection

https://repository.sdu.edu.kz/handle/123456789/2108

Browse

Now showing 1 - 20 of 39

Open Access
A Method of Computer-Based Chemistry Instruction: Construction of Concept Maps
(Suleyman Demirel University, 2007) Satılmış Yılmaz
This study discusses the use of computer-based concept map construction as an instructional method in chemistry education. Concepts in chemistry are often abstract and difficult for students to understand through traditional teaching methods. Concept maps provide a visual and organized way to represent relationships between ideas, helping learners develop meaningful understanding. When supported by computer technologies, concept map construction becomes more interactive, motivating, and cooperative. Students actively search for key concepts, create meaningful connections, and organize information visually. This approach aligns with student-centered learning, encouraging research, discussion, and collaboration. Computer-assisted concept mapping also improves communication between students and teachers and can be used for review, assessment, and practice. The method strengthens research skills, critical thinking, and creativity. Therefore, integrating computers into chemistry lessons through concept map construction can support deeper conceptual understanding and enhance overall learning outcomes in secondary-school chemistry education.
Open Access
A Short Look at Theories on International Economics, and Growth Scenario for Kazakhstan under Modern Theories
(Süleyman Demirel University, 2007) Nurettin Can'
This paper explores the evolution of international economic thought and applies it to Kazakhstan’s transition from a socialist to a market-based economy. It begins by outlining the two main branches of international economics—international trade theory and international finance—and explains their relevance to global economic relations. The study then examines how international economic relations were organized under socialism, emphasizing the role of central planning, state monopolies in trade, and the use of the material balance method. The inefficiencies of the socialist system, including non-convertible currencies, distorted prices, and limited trade integration, are analyzed as key barriers to international economic participation. In contrast, classical and modern market-based trade theories—such as those of Smith, Ricardo, and Heckscher-Ohlin—are reviewed to highlight the principles of comparative advantage and factor endowment. These theoretical perspectives are used to frame Kazakhstan’s economic transformation and its integration into the global market. The article concludes that Kazakhstan’s sustainable growth depends on aligning its economic structure with modern trade dynamics and strengthening its institutional and market mechanisms.
Open Access
Abai and His Relations with Western Literature
(Süleyman Demirel University, 2007) Haldun Vural
This paper explores the life, philosophy, and literary contributions of Abai Kunanbayev, one of Kazakhstan’s greatest poets and thinkers, emphasizing his intellectual connections with both Eastern and Western literary traditions. Educated in Arabic, Persian, and Russian, Abai mastered classical Eastern poetry while also engaging deeply with the works of Western and Russian writers such as Pushkin, Lermontov, Tolstoy, Byron, and Goethe. His writings reflect a synthesis of spiritual depth and rational humanism, aiming to elevate human morality, intellect, and harmony with nature. Abai’s “Nature Lyrics,” including poems like Summer (1886) and Winter (1888), introduced new metaphoric and realistic dimensions to Kazakh poetry. Through his unique philosophical insight, Abai became the first to introduce philosophical reflection into Kazakh verse, merging the moral wisdom of the East with the humanistic ideals of the West. His works represent a bridge between cultures and a call for universal understanding, positioning him as a central figure in world literature.
Open Access
Bluetooth Scatternet Formation Algorithms
(Suleyman Demirel University, 2007) Sain Saginbekov
Bluetooth is a short-range, low-power wireless communication technology used to connect personal and industrial devices. A basic Bluetooth network, called a piconet, can include one master device and up to seven slaves. When the number of Bluetooth devices becomes larger, multiple piconets can be linked together to form a scatternet, where some devices act as bridges between piconets. However, the official Bluetooth standard does not specify how scatternets should be formed. As a result, scatternet formation remains an open research problem. Many algorithms have been proposed to construct scatternets, each focusing on different goals such as reducing delay, improving data throughput, or saving energy. This paper reviews several well-known scatternet formation algorithms, including tree-based, ring-based, and clustering approaches. The study highlights key design differences and discusses how devices are assigned master or slave roles, how bridges are selected, and how multiple piconets are connected into a larger network.
Open Access
Corruption and Economic Growth in Developing Countries
(Suleyman Demirel University, 2007) Yessengali Oskenbayev
This paper examines the relationship between corruption and economic growth in developing countries. While traditional growth models, such as the Solow model and later extensions that include human capital, emphasize productivity, education, and investment, they often overlook the influence of cultural values on economic development. The study argues that corruption is not merely an economic or institutional issue, but one rooted in cultural and social norms. Building on work by Hall and Jones, the research proposes that differences in growth outcomes are linked to variations in social infrastructure, which is shaped by cultural factors including religion, language, and ethnic composition. Using ethnolinguistic fractionalization indices as instrumental variables, the study seeks to identify how culture affects government policy quality and corruption levels, which in turn impact productivity and output per capita. The paper concludes that combating corruption requires not only institutional reforms but also long-term cultural change.
Open Access
Hilbert’s Problem 13 and Related Topics in the Theory of Continuous Functions of Several Variables
(Suleyman Demirel University, 2007) F. A. Hajiyev
This paper provides an overview of Hilbert’s 13th problem and its developments concerning the representation of functions of several variables as superpositions of functions of fewer variables, particularly continuous functions. While Hilbert conjectured that certain continuous functions of three variables could not be expressed through finite superpositions of continuous functions of two variables, subsequent results by Kolmogorov and Arnol’d proved the opposite for continuous mappings on compact intervals. The study further explores generalizations of Kolmogorov’s theorem by Ostrand, Mal’cev, and others, extending these results to various metric and topological spaces, including tori, Hilbert cubes, and Cantor sets. The paper also examines the superposition problem for topological spaces (SPS(X)) and its relation to algebraic topology through homotopy groups and Post algebras. For non-abelian spaces such as the 3-sphere (S³), it is shown that the superposition problem can have negative solutions, revealing a deep connection between functional representation and homotopic structure. These investigations contribute to understanding the algebraic and topological foundations of function representation theory.
Open Access
Informational System Audit Process
(Suleyman Demirel University, 2007) A. Khodarina
This article discusses the importance of a risk-based Information System (IS) audit process in modern organizations. Since information systems support and drive key business operations, their reliability, confidentiality, integrity, and availability are essential for effective corporate governance. The IS audit process aims to evaluate existing systems, identify risks, assess controls, and ensure alignment between business goals and technological infrastructure. The article emphasizes that an IS audit follows a structured lifecycle similar to the System Development Life Cycle (SDLC), which includes feasibility study, planning, design, implementation, testing, and final reporting. In the initial phase, auditors develop an understanding of the business environment and define audit scope and objectives. Planning involves organizing the audit team, scheduling tasks, and determining resources. The design phase consists of creating an audit program based on identified risks and internal controls. Ultimately, a well-conducted IS audit strengthens organizational performance and mitigates security threats.
Open Access
Macroeconomic Effects of Capital Flows: Kazakhstan Case
(Suleyman Demirel University, 2007) Mesut Yılmaz
This article examines the macroeconomic effects of capital flows, with a particular focus on Kazakhstan. The study first explains different definitions of capital flows as movements of international funds across borders, including foreign direct investment and short-term capital. It highlights that opening the capital account requires certain economic preconditions, such as stable inflation, disciplined fiscal policy, and strong financial institutions. The article reviews theoretical perspectives on how capital inflows affect key macroeconomic variables, including inflation, investment, exchange rates, and the current account balance. Depending on the exchange rate regime, capital inflows may lead to real exchange rate appreciation and expansion in domestic demand. The paper also discusses the policy dilemma known as the “impossible trinity,” where a country cannot maintain free capital movement, fixed exchange rates, and an independent monetary policy simultaneously. Using data from Kazakhstan, the article shows that foreign direct investment has played a significant role in supporting economic growth and external stability.
Open Access
Quasi-Associative Algebras
(Suleyman Demirel University, 2007) Askar Dzhumadildaev
This paper investigates a class of algebras obtained from associative algebras by introducing a q-commutator defined as a * b = ab + qba, where q belongs to a field K with characteristic not equal to 2 or 3, and q² is not equal to 0 or 1. Using this commutator, we construct algebras that form a variety characterized by a q-associativity identity. When the parameter satisfies q² − 4q + 1 ≠ 0, this identity alone describes the entire variety of q-associative algebras. However, when q² − 4q + 1 = 0, the q-associativity identity must be supplemented by the Lie-admissibility identity. In this exceptional case, the resulting variety is equivalent to the class of alternative algebras. Therefore, q-associative algebras form a structural link between associative, Lie-admissible, and alternative algebras, demonstrating how small changes in the commutator parameter q can transform fundamental algebraic properties.
Open Access
Review of Eurasia Foundation Grants in Microfinance
(Suleyman Demirel University, 2007) Dr. V.M. Auken
This paper presents an evaluation of the Eurasia Foundation’s microfinance programs implemented in Kazakhstan and the Kyrgyz Republic through its Almaty Regional Office. The initiatives supported several rural credit organizations, including community loan funds and farmer assistance programs, with a focus on promoting small enterprise development and women’s entrepreneurship. Microloans were primarily issued to self-selected groups of three to seven members, fostering collective responsibility and ensuring high repayment rates averaging 95%. The average interest rate of 32% per annum reflected the developing financial environment of the region. Training in marketing, management, accounting, and microcredit operations equipped borrowers with essential business skills. In Talas oblast, Kyrgyz Republic, the introduction of microfinance led to a substantial increase in cultivated land, with only 1% remaining unused by 2000. The review concludes that these initiatives effectively promoted rural economic growth, enhanced credit discipline, and contributed to sustainable community development.
Open Access
Supply Chain Management: Multi-Echelon Inventory Optimization
(Suleyman Demirel University, 2007) Bahitcan Eshenkulov; Tolkynbek Nurgaliyev
Effective management of inventory is essential for ensuring smooth operations in manufacturing, distribution, and retail enterprises. Multi-echelon supply chains, which include several interconnected storage and distribution stages such as regional distribution centers and local warehouses, require more complex coordination than single-echelon systems. Traditional approaches often treat each level independently, resulting in excess safety stocks, unreliable demand forecasting, and inconsistent service levels. These issues contribute to the bullwhip effect, where slight changes in customer demand lead to amplified variations across the supply chain. A true multi-echelon inventory optimization approach integrates the management of all echelons simultaneously. It focuses on minimizing total inventory while ensuring target service levels, improving visibility across the demand chain, accounting for lead time variability, and synchronizing replenishment decisions. By adopting such a coordinated strategy, enterprises can achieve reduced working capital, improved customer satisfaction, and better supplier performance across the entire network.
Open Access
The Rise of International Marketing
(Suleyman Demirel University, 2007) Gokhan Karahan
This paper discusses the growing importance and influence of international marketing in the modern globalized world. Using everyday examples, it illustrates how consumers unknowingly engage with international markets through products and services originating from various countries. The study defines international marketing as the process of identifying and satisfying customer needs across national borders, distinguishing it from simple export activities. It highlights the significance of cultural awareness in marketing, supported by examples of cross-cultural blunders made by global companies. Furthermore, the paper explores how the Internet has empowered small and medium-sized enterprises (SMEs) and individuals to engage in international marketing, creating equal opportunities for competition regardless of company size. It also examines the re-emergence of China and India as major players in the global economy, with increasing capabilities in branding and market expansion. The paper concludes that effective international marketing requires cultural sensitivity, strategic planning, and the ability to adapt to technological advancements and global competition.
Open Access
Абай тұлғасы мен мұрасының қазақ тарихындағы орны
(Suleyman Demirel University, 2007) Койгелдиев М.
Мақалада қазақ халқының рухани тарихында ерекше орын алатын Абай Құнанбайұлының тұлғасы мен шығармашылық мұрасы тарихи контекст аясында қарастырылады. Автор Абайды тек ақын немесе ойшыл ретінде ғана емес, ұлттық сананың жаңғыруына ықпал еткен қоғамдық құбылыс ретінде талдайды. Абай өмір сүрген дәуір – қазақ қоғамы патшалық Ресей ықпалына толық тәуелді болып, рухани дағдарыс пен әлеуметтік жіктелу күшейген кезең еді. Осы жағдайда Абай білімді, адамгершілікті, өзін тануды және қоғамды ішкі өзгеріс арқылы жаңғыртуды насихаттады. Мақалада Абайдың «Зар заман» өкілдерімен рухани сабақтастығы және оның мұрасының Алаш қайраткерлерінің дүниетанымына жасаған әсері де қарастырылады. Автор Абай мұрасын бүгінгі қазақ қоғамы үшін ұлттық өзіндік сананы қалыптастыратын, тарихи сабақтастықты жалғастыратын мәңгілік құндылық ретінде бағалайды.
Open Access
Азатшыл рухты оятқан ақын
(Suleyman Demirel University, 2007) Өмірхан Әбдиманұлы
Бұл мақалада қазақ әдебиетінде «зар заман» ақындары деп аталған Дулат, Шортанбай, Мұрат сынды тұлғалардың шығармашылық болмысы мен тарихи миссиясы талданады. Автор ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жағдайын, отаршылдық қысымның күшеюін және бұл кезеңнің әдебиетке тигізген ықпалын көрсетеді. «Зар заман» ақындары халықтың еркіндік аңсаған арманын, елдің үміті мен күйзелісін өлең тілінде суреттеп, азатшыл рухты сақтап қалуға күш салды. Мақалада М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» еңбегіндегі тұжырымдар мен Б. Омарұлы, Х. Досмұхамедұлы секілді ғалымдардың пікірлері негізге алынып, зар заман ағымының қазақ руханиятындағы орны айқындалады. Сондай-ақ бұл әдеби бағыттың қазақ даласындағы ұлт-азаттық көтерілістерімен тікелей сабақтастығы атап өтіледі. Зар заман поэзиясы халықтың тарихи жады мен ұлттық санасын сақтауда маңызды рухани қуат көзі болғаны айтылады.
Open Access
Бөкенбай баһадүр: ескерусіз ерлігі мен отты рухы
(Suleyman Demirel University, 2007) Карлыгашов Ж.М.
Бұл мақалада қазақ халқының азаттық жолында ерекше орны бар тарихи тұлға — Бөкенбай Қарабатырұлының өмірі мен ерлік жолы баяндалады. Автор батырдың ел тәуелсіздігі мен жер тұтастығын сақтаудағы рөліне тоқталып, оның XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығындағы шешуші шайқастарда көрсеткен батылдығын нақты тарихи деректермен негіздейді. Мақалада Бөкенбайдың тек қол бастаған батыр ғана емес, елдің саяси тағдыры шешілген күрделі кезеңдерде елдік мүддені ойлаған көреген тұлға болғаны айтылады. Әсіресе, қазақ халқының Ресей империясының қоластына ену үдерісіндегі Бөкенбайдың мәмілегерлік қызметі мен саяси салмағы құжаттар арқылы дәлелденеді. Батыр есімінің ұзақ уақыт әділ бағасын ала алмай, көлеңкеде қалып келуі мәселе ретінде қарастырылады. Мақала қазіргі ұрпақты тарихи сананы жаңғыртуға, ұлттық батырларды лайықты дәріптеуге үндейді.
Open Access
Грамматикалық категория және лексика-грамматикалық категорияның сипаты
(Suleyman Demirel University, 2007) Жолшаева Майра
Бұл мақалада тіл жүйесіндегі грамматикалық категория мен лексика-грамматикалық категорияның өзара байланысы мен айырмашылығы қарастырылады. Автор тілдік бірліктерді жіктеуде олардың лексикалық семантикасы мен грамматикалық мағынасына сүйенудің маңызын айқындайды. Лексика-грамматикалық категория сөздің лексикалық және грамматикалық мағыналарының бірлігінен туындайтындықтан, ол сөздің мағынасын ішінара өзгертіп, оған қосымша реңк үстейді. Ал таза грамматикалық категорияда түбір мағынасы сақталып, тек грамматикалық мағына жасалады. Мақалада С.Исаев пен Ы.Маманов секілді ғалымдардың пікірлері салыстырылады және етістіктің болымды/болымсыз тұлғалары, модификациялы етістіктер сияқты мысалдар арқылы категориялардың мәні ашылады. Зерттеу нәтижесінде лексика-грамматикалық категорияларда лексикалық мағына басым болса, грамматикалық категорияларда мағынаны тұлғалар жүйесі арқылы білдіру жетекші екендігі көрсетіледі.
Open Access
Институциональная экономика и развитие института науки в Республике Казахстан
(Suleyman Demirel University, 2007) Аукен В. М.,; Тастандиева Н. А.
В статье рассматривается современное состояние института науки в Республике Казахстан в контексте институциональной экономики. Наука является важнейшим фактором устойчивого экономического развития государства, однако в Казахстане наблюдается дефицит научных кадров, низкий уровень финансирования и слабая связь между наукой и производством. Отток ученых, старение кадров и отсутствие современных исследовательских баз негативно отражаются на научном потенциале. В сравнении с передовыми странами доля расходов на науку остается крайне низкой. В статье приводится опыт Финляндии как успешного примера развития научной сферы, в том числе значительное государственно-частное финансирование, деятельность Академии наук, программы привлечения ученых и поддержка инновационных технологий. Авторы предлагают меры по улучшению ситуации: повышение финансирования до 3% ВВП, укрепление роли Академии наук, совершенствование системы внедрения научных разработок в производство и создание инновационных фондов. Эти шаги направлены на повышение конкурентоспособности Казахстана в глобальной экономике.
Open Access
Көркем прозадағы ырғақ табиғаты
(Suleyman Demirel University, 2007) Әбілов Алдажар
Мақалада көркем прозадағы ырғақ және оның көркемдік жүйедегі рөлі қарастырылады. Автор ырғақтың тек поэзияға ғана тән құбылыс еместігін, оның прозада да маңызды көркемдік қызмет атқаратынын дәлелдейді. Ырғақ жалпы тіршіліктің табиғи заңдылығы ретінде қарастырылып, адамның тыныс алуы, жүрек соғысы, табиғат құбылыстары сияқты өмірдің барлық ағымынан байқалатыны айтылады. Көркем мәтіндегі ырғақ ойдың дамуына, образдың ашылуына, оқиғалар желісінің тартымдылығына ықпал етеді. Қазақ прозасындағы ырғақ мәселесі арнайы зерттелмегенімен, Ж.Аймауытов пен Ғ.Мүсірепов шығармаларында ырғақтың көркемдік принцип ретінде қолданылатыны мысалдар арқылы көрсетіледі. Әсіресе «Күнікейдің жазығы» повесіндегі ішкі үн, қайталамалар, дыбыстық үйлесім прозаның поэзиямен табиғи жақындығын танытады. Автор прозадағы ырғақтың жанрға, кейіпкер мінезіне, уақыт пен кеңістікке байланысты өзгеріп отыратынын атап өтеді.
Open Access
М.Мақатаев өлеңдерінің орыс тіліне аударылу ерекшеліктері
(Suleyman Demirel University, 2007) Адаева Ермек
Бұл мақалада қазақ поэзиясының көрнекті өкілі Мұқағали Мақатаев шығармаларының орыс тіліне аударылу мәселелері сөз етіледі. Ақынның лирикасы терең сезім мен ұлттық рухқа толы болғандықтан, оны басқа тілге дәл әрі көркем жеткізу ерекше шеберлікті талап етеді. Мақалада М.Мақатаевтың бірқатар өлеңдерінің аударма нұсқалары талданып, түпнұсқа мен аударма арасындағы сәйкестіктер мен айырмашылықтарға назар аударылады. Әсіресе М.Курганцев, Ю.Александрова және О.Жанайдаров жасаған аудармалар салыстырылып, олардың лексикалық, стилистикалық және поэтикалық ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу нәтижесінде аудармашының ақын рухын, интонациясын, образдылығын сезінуі мен жеткізе білуі аударманың сапасына шешуші әсер ететіні анықталады. Мақала қазақ аударматануында Мақатаев поэзиясының орнын айқындауға және оны өзге тілде дұрыс танытудың маңызын көрсетуге бағытталған.
Open Access
Математическая психология схватки
(Suleyman Demirel University, 2007) Туленбаев К. М.,; Калиева А. К.,; Шепетюк М. Н.,; Отенов Н. О.
Статья посвящена исследованию влияния различных педагогических методов словесного психолого-педагогического воздействия (ППВ) на развитие физических качеств юных самбистов. Физическая подготовка является ключевым компонентом спортивной тренировки и определяет успешность технических и тактических действий спортсмена. В рамках работы был проведён сравнительный педагогический эксперимент с участием четырёх групп: трёх экспериментальных, где применялись различные методики ППВ (М1, М2, М3), и контрольной группы без использования указанных методик. Степень влияния методик оценивалась по показателям выносливости, силы, гибкости, координации и скоростных способностей с помощью однофакторного дисперсионного анализа. Результаты показали, что методика ППВ М3 оказалась наиболее эффективной, обеспечив значительное повышение развития физических качеств на протяжении педагогического цикла. Наименьшая эффективность наблюдалась у методики М1 в отношении гибкости, выносливости и координационных способностей. Полученные данные подтверждают необходимость дифференцированного подхода в спортивной подготовке юных спортсменов.