08. Scientific Journals

Permanent URI for this community

https://repository.sdu.edu.kz/handle/123456789/752

Browse

Now showing 1 - 20 of 319

Open Access
Informational System Audit Process
(Suleyman Demirel University, 2007) A. Khodarina
This article discusses the importance of a risk-based Information System (IS) audit process in modern organizations. Since information systems support and drive key business operations, their reliability, confidentiality, integrity, and availability are essential for effective corporate governance. The IS audit process aims to evaluate existing systems, identify risks, assess controls, and ensure alignment between business goals and technological infrastructure. The article emphasizes that an IS audit follows a structured lifecycle similar to the System Development Life Cycle (SDLC), which includes feasibility study, planning, design, implementation, testing, and final reporting. In the initial phase, auditors develop an understanding of the business environment and define audit scope and objectives. Planning involves organizing the audit team, scheduling tasks, and determining resources. The design phase consists of creating an audit program based on identified risks and internal controls. Ultimately, a well-conducted IS audit strengthens organizational performance and mitigates security threats.
Open Access
Қазақ қоғамының дамуындағы тарихи-географиялық фактор
(Suleyman Demirel University, 2007) Шаяхметов Н.У.
Бұл мақалада қазақ қоғамының тарихи дамуына географиялық кеңістік пен табиғи-климаттық жағдайлардың әсері талданады. Автор қазақ халқының өмір салты мен шаруашылық жүргізу дәстүрлері кең дала ландшафтымен тікелей байланысты екендігін атап көрсетеді. Көшпелі мал шаруашылығы ғасырлар бойы халықтың дүниетанымына, менталитетіне және әлеуметтік ұйымына ықпал еткен негізгі факторлардың бірі болды. Мақалада Шоқан Уәлиханов, В.Ключевский және Л.Н. Гумилев еңбектері негізінде географиялық ортаның этностық ерекшеліктердің қалыптасуындағы рөлі түсіндіріледі. Сонымен қатар, XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының көшпелі өмір салтынан толық бас тартпай, отырықшылыққа біртіндеп, табиғи-эволюциялық жолмен өту туралы көзқарастары талқыланады. Автор қазіргі таңдағы жаһандану мен урбанизация жағдайында ұлттық мәдениетті сақтау үшін ауыл шаруашылығын дамытудың маңызын ерекше атап өтеді.
Open Access
Шетелдердегі қазақ әдебиеті – ұлттық рухани құндылық қазынасы
(Suleyman Demirel University, 2007) Темірхан Тебегенов
Мақалада шетелдерде өмір сүріп жатқан қазақтардың әдеби-фольклорлық мұраларының ұлттық әдебиет тарихындағы орны мен маңызы қарастырылады. Автор Қытай, Моңғолия, Өзбекстан, Қарақалпақстан, Ресей, Ауғанстан, Түркия, Иран елдеріндегі қазақ қауымдарының әдеби мұраларын жинау, зерттеу және жүйелеудің өзектілігін айқындайды. Шетел қазақтарының шығармаларындағы ұлттық болмыс, туған жерге деген сағыныш, имандылық пен елдік идеялары талданып, олардың қазақ әдебиетінің біртұтас құрамдас бөлігі екендігі дәлелденеді. Сонымен қатар Ақыт Үлімжіұлы, Тібән, Халелбек Тоққожаұлы сияқты ақын-жыраулардың шығармашылық мұраларының тақырыптық-идеялық және діни-ағартушылық сипаттары сипатталады. Зерттеу нәтижесінде шетелдердегі қазақ әдебиеті ұлттық рухани тұтастықтың маңызды бөлігі ретінде қарастырылып, оны жүйелі түрде зерттеу қазақ әдебиеттануының өзекті бағыттарының бірі екендігі атап өтіледі.
Open Access
Математическая психология схватки
(Suleyman Demirel University, 2007) Туленбаев К. М.,; Калиева А. К.,; Шепетюк М. Н.,; Отенов Н. О.
Статья посвящена исследованию влияния различных педагогических методов словесного психолого-педагогического воздействия (ППВ) на развитие физических качеств юных самбистов. Физическая подготовка является ключевым компонентом спортивной тренировки и определяет успешность технических и тактических действий спортсмена. В рамках работы был проведён сравнительный педагогический эксперимент с участием четырёх групп: трёх экспериментальных, где применялись различные методики ППВ (М1, М2, М3), и контрольной группы без использования указанных методик. Степень влияния методик оценивалась по показателям выносливости, силы, гибкости, координации и скоростных способностей с помощью однофакторного дисперсионного анализа. Результаты показали, что методика ППВ М3 оказалась наиболее эффективной, обеспечив значительное повышение развития физических качеств на протяжении педагогического цикла. Наименьшая эффективность наблюдалась у методики М1 в отношении гибкости, выносливости и координационных способностей. Полученные данные подтверждают необходимость дифференцированного подхода в спортивной подготовке юных спортсменов.
Open Access
The Rise of International Marketing
(Suleyman Demirel University, 2007) Gokhan Karahan
This paper discusses the growing importance and influence of international marketing in the modern globalized world. Using everyday examples, it illustrates how consumers unknowingly engage with international markets through products and services originating from various countries. The study defines international marketing as the process of identifying and satisfying customer needs across national borders, distinguishing it from simple export activities. It highlights the significance of cultural awareness in marketing, supported by examples of cross-cultural blunders made by global companies. Furthermore, the paper explores how the Internet has empowered small and medium-sized enterprises (SMEs) and individuals to engage in international marketing, creating equal opportunities for competition regardless of company size. It also examines the re-emergence of China and India as major players in the global economy, with increasing capabilities in branding and market expansion. The paper concludes that effective international marketing requires cultural sensitivity, strategic planning, and the ability to adapt to technological advancements and global competition.
Open Access
A Method of Computer-Based Chemistry Instruction: Construction of Concept Maps
(Suleyman Demirel University, 2007) Satılmış Yılmaz
This study discusses the use of computer-based concept map construction as an instructional method in chemistry education. Concepts in chemistry are often abstract and difficult for students to understand through traditional teaching methods. Concept maps provide a visual and organized way to represent relationships between ideas, helping learners develop meaningful understanding. When supported by computer technologies, concept map construction becomes more interactive, motivating, and cooperative. Students actively search for key concepts, create meaningful connections, and organize information visually. This approach aligns with student-centered learning, encouraging research, discussion, and collaboration. Computer-assisted concept mapping also improves communication between students and teachers and can be used for review, assessment, and practice. The method strengthens research skills, critical thinking, and creativity. Therefore, integrating computers into chemistry lessons through concept map construction can support deeper conceptual understanding and enhance overall learning outcomes in secondary-school chemistry education.
Open Access
Институциональная экономика и развитие института науки в Республике Казахстан
(Suleyman Demirel University, 2007) Аукен В. М.,; Тастандиева Н. А.
В статье рассматривается современное состояние института науки в Республике Казахстан в контексте институциональной экономики. Наука является важнейшим фактором устойчивого экономического развития государства, однако в Казахстане наблюдается дефицит научных кадров, низкий уровень финансирования и слабая связь между наукой и производством. Отток ученых, старение кадров и отсутствие современных исследовательских баз негативно отражаются на научном потенциале. В сравнении с передовыми странами доля расходов на науку остается крайне низкой. В статье приводится опыт Финляндии как успешного примера развития научной сферы, в том числе значительное государственно-частное финансирование, деятельность Академии наук, программы привлечения ученых и поддержка инновационных технологий. Авторы предлагают меры по улучшению ситуации: повышение финансирования до 3% ВВП, укрепление роли Академии наук, совершенствование системы внедрения научных разработок в производство и создание инновационных фондов. Эти шаги направлены на повышение конкурентоспособности Казахстана в глобальной экономике.
Open Access
Supply Chain Management: Multi-Echelon Inventory Optimization
(Suleyman Demirel University, 2007) Bahitcan Eshenkulov; Tolkynbek Nurgaliyev
Effective management of inventory is essential for ensuring smooth operations in manufacturing, distribution, and retail enterprises. Multi-echelon supply chains, which include several interconnected storage and distribution stages such as regional distribution centers and local warehouses, require more complex coordination than single-echelon systems. Traditional approaches often treat each level independently, resulting in excess safety stocks, unreliable demand forecasting, and inconsistent service levels. These issues contribute to the bullwhip effect, where slight changes in customer demand lead to amplified variations across the supply chain. A true multi-echelon inventory optimization approach integrates the management of all echelons simultaneously. It focuses on minimizing total inventory while ensuring target service levels, improving visibility across the demand chain, accounting for lead time variability, and synchronizing replenishment decisions. By adopting such a coordinated strategy, enterprises can achieve reduced working capital, improved customer satisfaction, and better supplier performance across the entire network.
Open Access
Quasi-Associative Algebras
(Suleyman Demirel University, 2007) Askar Dzhumadildaev
This paper investigates a class of algebras obtained from associative algebras by introducing a q-commutator defined as a * b = ab + qba, where q belongs to a field K with characteristic not equal to 2 or 3, and q² is not equal to 0 or 1. Using this commutator, we construct algebras that form a variety characterized by a q-associativity identity. When the parameter satisfies q² − 4q + 1 ≠ 0, this identity alone describes the entire variety of q-associative algebras. However, when q² − 4q + 1 = 0, the q-associativity identity must be supplemented by the Lie-admissibility identity. In this exceptional case, the resulting variety is equivalent to the class of alternative algebras. Therefore, q-associative algebras form a structural link between associative, Lie-admissible, and alternative algebras, demonstrating how small changes in the commutator parameter q can transform fundamental algebraic properties.
Open Access
Әбсаттар Дербісәлі: Ұстаз, Ғалым және Қайраткер
(Suleyman Demirel University, 2007) Дандай Ысқақұлы
Бұл мақалада қазақтың көрнекті ғалымы, шығыстанушы, мемлекет және қоғам қайраткері Әбсаттар Дербісәлі туралы сөз болады. Автор оның ғылым, білім және рухани өмір саласындағы еңбек жолына тоқталады. Ә.Дербісәлі араб тілі мен әдебиеті бойынша Қазақстанда алғаш ғылыми мектеп қалыптастырған тұлғалардың бірі ретінде бағаланады. Ол әл-Фараби, Махмұд Хайдар Дулати, Бейбарыс сынды тарихымыздағы алып тұлғалардың мұраларын зерттеп, оларды ұлт санасына қайта оралуына үлкен үлес қосты. Сонымен бірге, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының төрағасы, Бас мүфти қызметін атқарып, елдегі діни бірлік пен рухани келісімді нығайтуға еңбек етті. Оның еңбектері тек ғылыми ортада ғана емес, халық арасында да кеңінен танымал. Бұл мақала тұлғаның көпқырлы болмысын танытып, оның ел тарихындағы орнын ашады.
Open Access
Abai and His Relations with Western Literature
(Süleyman Demirel University, 2007) Haldun Vural
This paper explores the life, philosophy, and literary contributions of Abai Kunanbayev, one of Kazakhstan’s greatest poets and thinkers, emphasizing his intellectual connections with both Eastern and Western literary traditions. Educated in Arabic, Persian, and Russian, Abai mastered classical Eastern poetry while also engaging deeply with the works of Western and Russian writers such as Pushkin, Lermontov, Tolstoy, Byron, and Goethe. His writings reflect a synthesis of spiritual depth and rational humanism, aiming to elevate human morality, intellect, and harmony with nature. Abai’s “Nature Lyrics,” including poems like Summer (1886) and Winter (1888), introduced new metaphoric and realistic dimensions to Kazakh poetry. Through his unique philosophical insight, Abai became the first to introduce philosophical reflection into Kazakh verse, merging the moral wisdom of the East with the humanistic ideals of the West. His works represent a bridge between cultures and a call for universal understanding, positioning him as a central figure in world literature.
Open Access
Азатшыл рухты оятқан ақын
(Suleyman Demirel University, 2007) Өмірхан Әбдиманұлы
Бұл мақалада қазақ әдебиетінде «зар заман» ақындары деп аталған Дулат, Шортанбай, Мұрат сынды тұлғалардың шығармашылық болмысы мен тарихи миссиясы талданады. Автор ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жағдайын, отаршылдық қысымның күшеюін және бұл кезеңнің әдебиетке тигізген ықпалын көрсетеді. «Зар заман» ақындары халықтың еркіндік аңсаған арманын, елдің үміті мен күйзелісін өлең тілінде суреттеп, азатшыл рухты сақтап қалуға күш салды. Мақалада М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы» еңбегіндегі тұжырымдар мен Б. Омарұлы, Х. Досмұхамедұлы секілді ғалымдардың пікірлері негізге алынып, зар заман ағымының қазақ руханиятындағы орны айқындалады. Сондай-ақ бұл әдеби бағыттың қазақ даласындағы ұлт-азаттық көтерілістерімен тікелей сабақтастығы атап өтіледі. Зар заман поэзиясы халықтың тарихи жады мен ұлттық санасын сақтауда маңызды рухани қуат көзі болғаны айтылады.
Open Access
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының түрік тіліне аударылуындағы кейбір ерекшеліктер
(Suleyman Demirel University, 2007) Халдун Вурал
Бұл мақалада Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының түрік тіліне аударылу барысындағы бірқатар тілдік, мәдени және стильдік ерекшеліктер қарастырылады. «Абай жолы» – қазақ халқының рухани болмысы мен ұлттық дүниетанымын терең танытатын көркем туынды. Сондықтан оны басқа тілге аудару тек тілдік баламалар табумен шектелмей, ұлттық мәдени кодты дәл әрі көркем жеткізуді талап етеді. Түрік тілі қазақ тіліне туыстас болғанымен, аударма барысында кейбір этнографиялық ұғымдар, салт-дәстүр атаулары, ұлттық мінезді бейнелейтін сөздер мен тіркестер дәл берілуін қажет етеді. Мақалада Зейнеш Исмайл мен Ахмет Гүнгөр жасаған аударманың ерекшеліктері сараланып, түпнұсқа мен аударма мәтіні салыстырылады. Сонымен қатар аудармадағы түсіндірмелі тәсілдердің рөлі, ұлттық реалийлердің берілуі және көркемдік реңк сақталуы талданады. Аударманың түркі әлемі арасындағы рухани байланыс пен әдеби ықпалдастықты күшейтудегі маңызы атап өтіледі.
Open Access
Түбір сөз бен қосымшалардың тіркесіміндегі фонетикалық талғампаздық
(Suleyman Demirel University, 2007) Көкенова Г.
Мақалада қазақ тіліндегі түбір сөз бен қосымшалардың фонетикалық тұрғыдан тіркесу механизмі қарастырылады. Түркі тілдеріне тән жалғамалылық жүйесінде қосымшалардың дұрыс таңдалуы түбірдің соңғы дыбысына байланысты болатыны атап көрсетіледі. Әсіресе бірінші қосымшаның фонетикалық варианттары түбір дыбысының артикуляциялық белгілеріне тікелей тәуелді болып, таңдау қажеттілігі жоғары болады. Ал сөз құрамындағы келесі қосымшаларда мұндай айқын фонетикалық талғампаздық баяулай түседі, себебі алдыңғы қосымшаның соңғы дыбысы келесі қосымшаның қажетті вариантын анықтайды. Автор көптік және септік жалғауларының тіркесіміндегі дыбыстық үйлесімділікке нақты мысалдар арқылы тоқталып, олардың артикуляциялық модельдерін көрсетеді. Зерттеу нәтижесі қосымшалардың ретпен тіркесуі кездейсоқ емес, қатаң фонетикалық заңдылыққа негізделгенін айқындайды және мәтін теру алгоритмдерін құрастыруда маңызды мәнге ие.
Open Access
Грамматикалық категория және лексика-грамматикалық категорияның сипаты
(Suleyman Demirel University, 2007) Жолшаева Майра
Бұл мақалада тіл жүйесіндегі грамматикалық категория мен лексика-грамматикалық категорияның өзара байланысы мен айырмашылығы қарастырылады. Автор тілдік бірліктерді жіктеуде олардың лексикалық семантикасы мен грамматикалық мағынасына сүйенудің маңызын айқындайды. Лексика-грамматикалық категория сөздің лексикалық және грамматикалық мағыналарының бірлігінен туындайтындықтан, ол сөздің мағынасын ішінара өзгертіп, оған қосымша реңк үстейді. Ал таза грамматикалық категорияда түбір мағынасы сақталып, тек грамматикалық мағына жасалады. Мақалада С.Исаев пен Ы.Маманов секілді ғалымдардың пікірлері салыстырылады және етістіктің болымды/болымсыз тұлғалары, модификациялы етістіктер сияқты мысалдар арқылы категориялардың мәні ашылады. Зерттеу нәтижесінде лексика-грамматикалық категорияларда лексикалық мағына басым болса, грамматикалық категорияларда мағынаны тұлғалар жүйесі арқылы білдіру жетекші екендігі көрсетіледі.
Open Access
Corruption and Economic Growth in Developing Countries
(Suleyman Demirel University, 2007) Yessengali Oskenbayev
This paper examines the relationship between corruption and economic growth in developing countries. While traditional growth models, such as the Solow model and later extensions that include human capital, emphasize productivity, education, and investment, they often overlook the influence of cultural values on economic development. The study argues that corruption is not merely an economic or institutional issue, but one rooted in cultural and social norms. Building on work by Hall and Jones, the research proposes that differences in growth outcomes are linked to variations in social infrastructure, which is shaped by cultural factors including religion, language, and ethnic composition. Using ethnolinguistic fractionalization indices as instrumental variables, the study seeks to identify how culture affects government policy quality and corruption levels, which in turn impact productivity and output per capita. The paper concludes that combating corruption requires not only institutional reforms but also long-term cultural change.
Open Access
Этимон және оның ерекшеліктері
(Suleyman Demirel University, 2007) Бидоллақызы Б.
Бұл мақалада тіл біліміндегі «этимон» ұғымының мәні мен ерекшеліктері жан-жақты талданады. Автор этимонды анықтаудағы түрлі ғалымдардың көзқарастарын салыстыра отырып, ұғымның ғылыми мазмұнын нақтылауға ұмтылады. Ханзу, батыс және қазақ тілтанушыларының анықтамалары негізінде этимонның «сөздің шығу тегі», «сөз түбірінің төркіні» және «сөздің ішкі тұлғасы» деген үш бағыттағы түсіндірмелері қарастырылады. Зерттеуде Иын Жиминнің «этимон – сөздің дыбысы мен мағынасының тарихи қайнары» деген тұжырымы этимон теориясының ең толық нұсқасы ретінде бағаланады. Сондай-ақ, Форно, Хамболд, Жақыш Хасенов сынды ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, сөздің түбірі мен этимонның айырмашылығы, сондай-ақ сөздің ішкі тұлғасы мен мағыналық байланысы талданады. Мақалада этимонның тілдегі тарихи рөлі мен сөзжасамдағы маңызы айқындалып, оның тіл дамуының ішкі заңдылықтарын түсінудегі орны көрсетіледі.
Open Access
Ә. Нұршайықов шығармаларындағы махаббат тақырыбының көркемдік сипаты
(Suleyman Demirel University, 2007) Нұрымова Қарлығаш
Мақалада қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Әзілхан Нұршайықов шығармаларындағы махаббат тақырыбының көркемдік ерекшеліктері талданады. Автор жазушының махаббатты тек сезім көрінісі ретінде емес, адамгершілік пен ішкі жан сұлулығының өлшемі ретінде суреттегенін атап көрсетеді. «Махаббат, қызық мол жылдар» романындағы Ербол мен Меңтай бейнелері арқылы жастардың рухани ізденісі, адалдық пен сенімге негізделген шынайы махаббаттың құндылығы айқындалады. Сонымен қатар, Нұршайықов повесть, әңгіме, естелік жанрларында да махаббатты әлеуметтік орта, уақыт тынысы, адам мінезі мен тағдыры арқылы бейнелейтіні көрсетіледі. Жазушының тілдік-стильдік шеберлігі, сезім сырын ішкі монолог, диалог және психологиялық талдау тәсілдері арқылы жеткізуі баяндалады. Мақалада қаламгер шығармашылығындағы махаббат тақырыбының ұлттық дәстүрмен және адамзаттық құндылықтармен сабақтастығы айқындалған.
Open Access
Қазақ тілі дыбыстарының фонетикалық жіктелімі
(Suleyman Demirel University, 2007) Ә. Жүнісбек
Мақалада қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалым (артикуляциялық) негізі мен фонетикалық жіктелім жүйесі жан-жақты қарастырылады. Автор сөйлеу мүшелерінің физиологиялық ұқсастығына қарамастан, олардың әр тілде әртүрлі пайдаланылатынын атап өтеді. Қазақ тілінің артикуляциялық базасы – тілдің өзіндік дыбыстық жүйесін айқындайтын басты фактор ретінде сипатталады. Зерттеуде дауыс желбезегінің тербеліс дәрежесіне қарай дыбыстардың тербеліссіз (қатаң), тербеліңкі (ұяң), тербелімді (үнді) және тербелмелі (дауысты) болып бөлінетіні негізделеді. Сондай-ақ, еріннің қатысына байланысты дыбыстардың бес түрлі (ашық, қысаң, емеурін езулік, доғал және сүйір еріндік) түрі талданады. Дыбыстардың жасалу орны мен тәсілі, олардың үндесім (сингармонизм) және үйлесім (ассимилятив) түрленімдері арқылы ерекшеленетіні көрсетіледі. Мақалада қазақ фонетикасындағы дәстүрлі және жаңа жіктелім ұстанымдары салыстырылып, жасалым, айтылым және естілім фонетикасының өзара айырмашылықтары нақтыланады.
Open Access
Бөкенбай баһадүр: ескерусіз ерлігі мен отты рухы
(Suleyman Demirel University, 2007) Карлыгашов Ж.М.
Бұл мақалада қазақ халқының азаттық жолында ерекше орны бар тарихи тұлға — Бөкенбай Қарабатырұлының өмірі мен ерлік жолы баяндалады. Автор батырдың ел тәуелсіздігі мен жер тұтастығын сақтаудағы рөліне тоқталып, оның XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығындағы шешуші шайқастарда көрсеткен батылдығын нақты тарихи деректермен негіздейді. Мақалада Бөкенбайдың тек қол бастаған батыр ғана емес, елдің саяси тағдыры шешілген күрделі кезеңдерде елдік мүддені ойлаған көреген тұлға болғаны айтылады. Әсіресе, қазақ халқының Ресей империясының қоластына ену үдерісіндегі Бөкенбайдың мәмілегерлік қызметі мен саяси салмағы құжаттар арқылы дәлелденеді. Батыр есімінің ұзақ уақыт әділ бағасын ала алмай, көлеңкеде қалып келуі мәселе ретінде қарастырылады. Мақала қазіргі ұрпақты тарихи сананы жаңғыртуға, ұлттық батырларды лайықты дәріптеуге үндейді.