Welcome to SDU Institutional Repository
Communities
Select a community to browse its collections.
Recent Submissions
МЕДИАДИСКУРСТАҒЫ АЭС: АҚПАРАТТЫҚ КҮН ТӘРТІБІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
(SDU University, 2026) Мергенова А.Т
2024 жылдың 2 қыркүйегінде Қ.К. Тоқаев елдегі алғашқы атом электр станциясының құрылысына қатысты референдумның уақытын жариялаған еді. Сол уақыттан бастап бұл жайт медиа кеңістікте көрініс тапқан ауқымды қоғамдық пікірталастарды тудырды. Бұл зерттеу елімізде мемлекет тарапынан қаржыландырылатын және тәуелсіз БАҚ өкілдерінің АЭС салу мәселесі бойынша халыққа ақпаратты ұсынуын зерттеу үшін медиа эффектілері теориясын арқау етеді. Себебі диссертацияда қазіргі медиадискурс шеңберінде Қазақстанда АЭС салу тақырыбы бойынша ақпараттық күн тәртібін қалыптастыру ерекшеліктерін анықтау мақсаты көзделді. Атап айтқанда, зерттеу келесі сұрақтарға жауап іздейді: «Мемлекет қаржысына тәуелді және мейлінше тәуелсіз БАҚ өкілдерінің АЭС салуға қатысты күн тәртібі қандай?», «Орыс және қазақтілді аудиторияға бағытталған ақпарат қандай фреймдер арқылы ерекшеленеді?». Осы мақсатта зерттеу екі жетекші БАҚ-тың қазақ және орыстілді жаңалықтар сайттарына контент-анализ жүргізді. Олардың біреуі толықтай үкіметтен қаржыландырылса, екіншісі мемлекет қаржысына мейлінше тәуелсіз БАҚ. Бірінші бұқаралық ақпарат құралдары – «Егемен Қазақстан» қазақ тілінде ақпарат таратататын жаңалықтар сайты және орыс тілінде хабар таратушы – «Казахстанская правда» сайты; ал екінші БАҚ өкілдері – «Vlast.kz» сайтының қазақ және орыстілді порталы. Зерттеудің теориялық негізін күн тәртібін белгілеу теориясы, фреймиң теориясы және праймиң теориясы құрайды. Контент-анализбен қатар дискурс-анализ де қолданылды. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік БАҚ-тың тәуелсіз БАҚ-қа қарағанда үш есе артық материал жариялай отырып, АЭС тақырыбын бірыңғай оң фреймдер жүйесі арқылы ұсынғанын, ал тәуелсіз «Vlast.kz» порталының балама дауыс ретінде жұмыс жасағанымен, тілдік асимметрия мен сандық шектеуге байланысты доминантты нарративті өзгерте алмағанын айқындады.
ҚАЗАҚСТАНДЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫНДАҒЫ ТАБИҒИ АПАТТЫҢ КӨРІНІСІ. 2024 ЖЫЛҒЫ БАТЫС ӨҢІРЛЕРІНДЕГІ СУ ТАСҚЫНЫ МЫСАЛЫНДА
(SDU University, 2026) Оралбек А.Қ
Жасанды интеллект технологияларының медиа саласына қарқынды енуі жаңалық өндіру, өңдеу жəне тарату үдерістерін түбегейлі өзгертіп жатыр. Əсіресе, жаңалық жазуда жасанды интеллект құралдарын пайдалану редакция жұмысының тиімділігін арттырғанымен, журналистік этика, кəсіби жауапкершілік жəне қоғамдық сенім мəселелерін қатар алға шығарды. Осыған байланысты зерттеу жұмысы жаңалық жазуда жасанды интеллект қолданудың этикалық аспектілерін талдауға арналған. Зерттеу жұмысы əлеуметтік жауапкершілік теориясы аясында жүзеге асырылады. Журналистика қоғам алдындағы міндеттері мен медиа институттардың этикалық жауапкершілігі тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің негізгі мақсаты – халықаралық танымал редакциялардың жасанды интеллектті қолдануға қатысты этикалық құжаттарын салыстырмалы контент-анализ əдісі арқылы зерделеп, ортақ ұстанымдары мен ерекшеліктерін анықтау. Зерттеу нысаны ретінде Associated Press, The Washington Post, The New York Times, Reuters, BBC жəне Financial Times редакцияларының жасанды интеллектке қатысты редакциялық қағидаттары мен этикалық нұсқаулықтары алынды. Сонымен қатар зерттеудің өзектілігі Қазақстанда жасанды интеллект технологияларын құқықтық жəне институционалды тұрғыдан реттеу мəселелерінің күн тəртібіне шығуымен де байланысты. Соңғы жылдары халықаралық медиа ұйымдар жасанды интеллектті қолдануға қатысты арнайы редакциялық нұсқаулықтар қабылдап, контентті белгілеу, адам бақылауын сақтау жəне аудитория алдындағы ашықтық қағидаттарын күшейте бастады. Мұндай тəжірибелерді зерттеу отандық медиа кеңістікте жасанды интеллектті жауапты қолдану мəдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында генеративті жасанды интеллект қолданудағы негізгі этикалық мəселелер, атап айтқанда, ақпараттың дəлдігі мен шынайылығы, авторлық құқық, алгоритмдік бейтараптық жəне жауапкершілік мəселелері талданады. Контент-анализ нəтижесінде халықаралық редакциялардағы этикалық тəсілдердің ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындалып, олардың əлеуметтік жауапкершілік қағидаттарымен сабақтастығы бағаланады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы халықаралық жетекші редакциялардың жасанды интеллектке қатысты этикалық құжаттарын əлеуметтік жауапкершілік теориясы негізінде салыстырмалы талдауында көрінеді. Зерттеу нəтижелері журналистикадағы жасанды интеллекттің мүмкіндіктері мен шектеулерін айқындауға, кəсіби этика талаптарының трансформациясын бағалауға жəне медиа ұйымдарға арналған практикалық ұсынымдар əзірлеуге негіз болады. Сондай-ақ жұмыс жасанды интеллект дəуіріндегі журналистиканың қоғамдық миссиясы мен редакциялық жауапкершілігінің маңызын көрсету арқылы осы бағыттағы ғылыми зерттеулерді толықтыруға үлес қосады.
ИНСТАГРАМНЫҢ ҚАЗАҚ СЕГМЕНТІНДЕГІ ЭМОЦИЯЛЫҚ ДИСКУРС: САЛТАНАТ НҮКЕНОВА ІСІНІҢ ҚОЛДАНУШЫЛАР АРАСЫНДА КӨҢІЛ-КҮЙ ҚАЛЫПТАСТЫРУЫ
(SDU University, 2026) Канатова Д.Б.
Бұл зерттеу Салтанат Нүкенова ісіне байланысты Instagram-ның қазақ сегментінде қалыптасқан қоғамдық көңіл-күй мен эмоциялық дискурсты талдауға арналған. Зерттеудің мақсаты – аталған әлеуметтік желіде қандай эмоциялар басым болғанын және олардың қандай нарративтер арқылы көрініс тапқанын анықтау. Қазіргі цифрлық қоғамда әлеуметтік желілер қоғамдық пікір қалыптастырудың маңызды алаңына айналған. Әсіресе резонансты оқиғалар кезінде платформаларда пайдаланушылардың эмоциялық реакциялары кеңінен таралып, ұжымдық көңіл-күйдің қалыптасуына әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, Instagram платформасы тек ақпарат алмасу құралы ғана емес, эмоциялар мен мағыналар тудыратын коммуникациялық кеңістік ретінде қарастырылады. Зерттеудің теориялық негізін Zizi Papacharissi ұсынған аффективті аудиториялар (Affective Publics) теориясы құрайды. Аталған теорияға сәйкес, пайдаланушылар әлеуметтік желілерді тек ақпарат алу үшін ғана емес, өз эмоцияларын білдіру, ортақ көңіл-күй қалыптастыру және қоғамдық дискурсқа қатысу мақсатында белсенді түрде пайдаланады (Papacharissi, 2015). Демек Instagram-дағы посттар мен пікірлер қолданушылардың эмоциялық реакциясының, қоғамдық көзқарасының және ұжымдық эмоциялық тәжірибесінің көрінісі ретінде қарастырылады. Зерттеу контент-анализ әдісіне негізделіп, талдау барысында сапалық және сандық тәсілдер кешенді түрде қолданылды. Эмпирикалық база ретінде Instagram платформасында 2024 жылдың сәуір-мамыр айлары аралығында жарияланған контент негізінде іріктелген 60 пост пен 150 пікір талданды. Іріктеу мақсатты әдіс арқылы жүзеге асырылып, зерттеу нысанына тікелей қатысты мәтіндер талдауға енгізілді. Зерттеу барысында пост авторлары мен пікір жазған қолданушылардың әртүрлі аудитория өкілдері екені ескерілді. Посттар көбіне ақпарат таратушы немесе қоғамдық пікір қалыптастырушы аккаунттар арқылы жарияланса, пікірлер қарапайым пайдаланушылардың тікелей эмоциялық реакциясын көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл посттар мен пікірлер арасындағы эмоциялық және нарративтік айырмашылықтарды салыстыра талдауға жағдай жасады. Әрбір мәтін эмоциялық және нарративтік категориялар бойынша кодталды. Эмоцияларды жіктеу барысында бес негізгі категория (ашу-ыза, қорқыныш, сенімсіздік, күйзеліс, үміт) қолданылды, ал нарративтер мазмұндық ерекшеліктеріне қарай жүйеленді. Зерттеу нәтижелері Instagram-дағы эмоциялық дискурстың құрылымдық және көпдеңгейлі сипатқа ие екенін көрсетті. Посттар деңгейінде эмоциялар белгілі бір мағыналық бағытты қалыптастырса, пікірлер деңгейінде бұл бағыт қайта интерпретацияланып, кеңейтіледі. Қолданушылардың реакциясы тек жеке пікірмен шектелмей, топтық көңіл-күйдің қалыптасуына ықпал ететіні анықталды. Зерттеу әлеуметтік желілердің қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлін нақтылап, эмоциялар мен нарративтердің өзара байланысын көрсетеді. Instagram платформасы қолданушылардың эмоциялық реакциясын білдірумен қатар, әлеуметтік мағына өндіретін және қоғамдық дискурсты қалыптастыратын коммуникациялық кеңістік ретінде қарастырылады.
ПРАВОВАЯ ЗАЩИТА АВТОРСКИХ ПРАВ НА ПРОИЗВЕДЕНИЯ, ГЕНЕРИРУЕМЫЕ ИИ
(SDU University, 2026) Юсупжанов И.Х
Выбор темы. Стремительное развитие технологий искусственного интеллекта (ИИ) в последние десятилетия существенно трансформировало творческие сферы, включая литературу, музыку, изобразительное искусство, дизайн и медиапроизводство. Современные системы искусственного интеллекта способны самостоятельно генерировать тексты, изображения, музыкальные произведения, видеоконтент и иные результаты интеллектуальной деятельности, что оказывает значительное влияние на традиционные представления о творческом процессе и авторстве. Если ранее создание произведения неразрывно связывалось исключительно с интеллектуальной деятельностью человека, то в условиях цифровой эпохи возникают новые формы творчества, основанные на взаимодействии человека и алгоритмов искусственного интеллекта. Использование нейросетевых технологий позволяет создавать произведения, внешне обладающие признаками оригинальности и творческой новизны, что вызывает необходимость переосмысления классических подходов института авторского права. Развитие генеративных моделей ИИ обусловило появление множества правовых вопросов, связанных с определением правового статуса произведений, созданных с использованием искусственного интеллекта. В большинстве государств действующее законодательство об авторском праве ориентировано на признание автором исключительно физического лица, обладающего творческим вкладом в создание произведения. В связи с этим произведения, генерируемые ИИ автономно либо при минимальном участии человека, оказываются вне традиционных правовых конструкций. На современном этапе отсутствует единый международный подход к определению авторства и распределению прав на произведения, созданные ИИ. Возникают дискуссии относительно того, кому должны принадлежать исключительные права на такой контент: разработчику программного обеспечения, пользователю системы ИИ либо лицу, осуществляющему постановку задачи для алгоритма. Дополнительную сложность представляет вопрос ответственности за содержание, созданное искусственным интеллектом, а также правомерность использования обучающих данных, содержащих объекты авторского права. Правовые пробелы в данной сфере создают значительные риски как для авторов и правообладателей, так и для разработчиков цифровых технологий. Отсутствие четкого правового регулирования препятствует эффективной защите интеллектуальных прав и формированию единообразной правоприменительной практики. В этой связи исследование правового режима произведений, генерируемых искусственным интеллектом, приобретает особую актуальность как для теории права, так и для совершенствования национального и международного законодательства.
Fundamental Structures OF Computer Science (Part 1
Introduction to Automata and Formal Languages)
(Suleyman Demiral University, 2001) Peretyat’kin M.G.
Computations are designed to solve problems. Programs arc descriptions of computations written for execution on computers. The field of computer science is concerned with the development of methodologies for designing programs, and with the development of computers for executing programs. It is therefore of central importance for those involved in the field that the characteristics of programs, computers, problems, and computation be fully understood. Moreover, to clearly and accurately communicate intuitive thoughts about these subjects, a precise and well-defined terminology is required. This book explores some of the more important terminologies and questions concerning programs, computers, problems, and computation. The exploration reduces in many cases to a study of mathematical theories, such as those of automata and formal languages; theories that are interesting also in their own right. These theories provide abstract models that are easier to explore, because their formalisms avoid irrelevant details. The material in this book gradually increases in complexity. In many cases. new topics are treated as refinements of old ones, and their study is motivated through their association to programs. Chapter 1 is concerned with the definition of some basic concepts. It starts by considering the notion of strings, and the role that strings have in presenting information. Then it relates the concept of languages to the notion of strings, and introduces grammars for characterizing languages. The chapter continues by introducing a class of programs. The choice is made for a class. which on one hand is general enough to model all programs, and on the other hand is primitive enough to simplify the specific investigation of programs. In particular, the notion of nondeterminism is introduced through programs. The chapter concludes by considering the notion of problems, the relationship between problems and programs, and some other related notions. Chapter 2 studies finite-memory programs. The noticn of a state is introduced as an abstraction for a location in a finite-memory program as well as an assignment to the variables of the program. The notion of state is used to show how finite-memory programs can be modeled by abstract computing machines, called finite-state transducers. The transducers arc essentially sets of states with rules for transition between the states. The inputs that can be recognized by finite-memory programs are characterized in terms of a class of grammars, called regular grammars. The limitations of finite-memory programs, closure properties for simplifying the job of writing finite-memory programs, and decidable properties of such programs are also studied.